Maand: augustus 2020

Eén van de leukste taken die je een historicus kan geven is het ontcijferen van oude brieven: dichter dan dat kom je haast niet tot het verleden. Bij dit project worden onze paleografische vaardigheden aardig op de proef gesteld. Maria Louise van Hessen-Kassel (1688-1765), de echtgenote van Johan Willem Friso, correspondeerde vaak in het Duits met haar familie. Duits werd in deze tijd echter opgeschreven in een zogeheten ‘Kurrentschrift’, een bijzonder gecompliceerd (zeg maar gerust onleesbaar) schrift. Voor dit project verzamelen we veelal metadata (afzender, ontvanger, locatie, datum, taal) van deze brieven, en zo waren wij afgelopen week uren aan het puzzelen op welke locaties Karl von Hessen-Kassel (Maria Louise’s vader) zich nou precies bevond tijdens het schrijven van de brieven aan zijn dochter. Na eeuwig staren naar de letters, Google afspeuren voor eventuele plaatsnamen en geografische kaartjes van Hessen onder de loep leggen voor mogelijke hints, waren we het spoor bijster. Het konden allerlei plaatsen zijn, voor alles viel wel wat te zeggen, maar tegelijkertijd waren we door geen van de plaatsen écht overtuigd. Zou Karl wel in Brandenburg zitten als hij de rest van zijn brieven allemaal in of rondom Hessen heeft geschreven? Is die locatie een klooster? Maar wat had Karl daar te zoeken? Hij was immers niet katholiek. Maar welke locatie is het dan wel? Waarom was Karl in Venetië in 1713 en een paar weken later weer in een onbenullig dorpje ergens in de buurt van Marburg? Is dit nou een R of een A? Of misschien een H? En zo ging het maar door!

Na flink wat speurwerk en met hulp van de rest van de groep hadden we nog steeds niet alle locaties kunnen achterhalen, dus zetten we de hanenpoten van Karl op Twitter, wellicht dat iemand het daar wel zou kunnen ontcijferen. En wat bleek? Er waren super veel mensen die mee wilden denken en met allerlei suggesties kwamen. Naast een heleboel grappige suggesties (zou het niet kunnen dat Karl von Hessen-Kassel zijn zomer in 1708 spendeerde in Julianadorp bij Den Helder?), werden er ook een heleboel serieuze mogelijkheden opgeworpen. Dankzij de hulp van de #twitterstorians is het gelukt om veel plaatsnamen te achterhalen! Het is niet gelukt om álles te achterhalen helaas. Heb jij zin om nog een poging te wagen? Hieronder hebben we nog een aantal plaatsnamen om uit te zoeken. Laat het ons via Twitter weten als je de oplossing hebt gevonden via @stadholderswife. 

Een minuscuul briefje van Constantijn Huygens aan Amalia van Solms van 11 juli 1635, afkomstig uit de Huygens-brievendatabase, speelt de hoofdrol in een online video van het Letterlocking project dat zich bezighoudt met de reconstructie van het vouwen en verzegelen van vroegmoderne brieven.

Het leger van stadhouder Frederik Hendrik was ieder jaar van april tot en met oktober op veldtocht. Constantijn, in zijn functie van secretaris van de stadhouder, reisde mee en hield Amalia dagelijks op de hoogte van de militaire vorderingen en ook van de gezondheid van haar echtgenoot. Soms was het nodig een briefje zo klein te maken dat het door de vijandelijke linies naar Den Haag kon worden gesmokkeld. Het briefje in de video, waarvan het origineel wordt bewaard bij Koninklijke Verzamelingen, is een van de kleinste bewaarde briefjes ter wereld.

Over de noodzaak van het verzenden van de kleine briefjes schrijft Constantijn in zijn Mémoires pour mes enfants, pp. 131-132 ed. Th. Jorissen (Den Haag, 1873):

Une autre peine que j’avois à cette correspondence réglée dont j’entretenois Madame la Princesse, ce fut la difficulté que souvent je rencontrois aux adresses de mes lettres, quand les dangers des passages se mettoyent entre la Hollande et nous: pour à quoy remédier, force que me fut d’inventer tous les jours nouveaux expédiens, et entre autres m’exercer la veue sure une sorte de petite escriture, qui en fort peu d’espaces contenoit quantité d’histoire, et bien souvent pliée n’excédoit pasa le bout d’une plume, ou le grosseur d’un poix, pour ainsi estre cachée en quelqu’endroit [sic], par des femmes ou petits garçons, qu’il y falloit disposer.

Constantijn vervolgt zijn relaas met de mededeling dat Amalia de gekunstelde kleine briefjes als uitsloverij opvatte en hem had verzocht daar onmiddellijk mee op te houden en haar normale brieven te schrijven. Dat vatte hij op als stank voor dank, het was immers geen ijdelheid maar noodzakelijkheid: Amalia had er op gestaan dat Constantijn haar zoveel mogelijk over alles op de hoogte zou houden, ook als verzending lastig was. Daarom had hij zijn best gedaan ze zo klein mogelijk te schrijven en ze zo op te vouwen dat ze niet groter waren dan een erwt. De datums en de plaatsen van verzending op de briefjes tonen aan dat ze verstuurd zijn op momenten dat het leger in lastige omstandigheden verkeerde, zo liet hij zijn zoons weten. Toen Constantijn zijn Mémoires schreef, was zijn hele correspondentie met Amalia via een van haar hofdames weer in zijn bezit gekomen, zodat zijn kinderen die met eigen ogen konden zien. Wrang detail: via een 19e-eeuwse veiling zijn alle brieven van Constantijn Huygens aan Amalia van Solms weer naar haar eigen archief teruggekeerd. 

En nu zijn deze kleine smokkelbriefjes dus ook in gedigitaliseerde vorm raadpleegbaar. In totaal zijn er 27 bewaard en onlangs zijn er in het Landeshauptarchiv Dessau ook nog twee opgedoken naast 48 ‘normale’ brieven van Huygens aan Amalia. 

Ineke Huysman, 27 augustus 2020.

Afgelopen maandag liep ik voor het eerst richting het Koninklijk Huis Archief, pal naast Paleis Noordeinde in Den Haag. Ik werd bij het hek begroet door de marechaussee en mocht doorlopen naar het archief. Daar ging ik als onderdeel van mijn stage aan de slag met het helpen digitaliseren van de briefwisselingen van de stadhoudersvrouwen, en wat vond ik het leuk om even van dit moment gebruik te mogen maken! Niet alleen was het snikheet op mijn studentenkamer en bood het archief een aangename verkoeling, maar daarnaast vond ik het natuurlijk hartstikke spannend om op zo’n mooie plek te mogen werken. Eenmaal binnen stond ik versteld van alle pracht en praal: chique rode vloerbekleding, prachtig glas in lood en overal waar je kon kijken indrukwekkende schilderijen van voormalige vorsten. 

Ik kan met zekerheid zeggen dat werken op het Koninklijk Huis Archief mijn verwachtingen over een archief en werkplaats van een historicus op alle gebieden overtrof. Mijn werkplek bleek een prachtig oud gebouw vol met mooie schilderijen en andere chique decoraties, omringd een heerlijk rustige omgeving uitkijkend op de paleistuin, het mooiste plafond waar ik ooit onder heb mogen werken, en niet te vergeten natuurlijk: kilometers aan historisch bronnenmateriaal. De brieven zitten allemaal in gecategoriseerde mappen, verdeeld over archiefdozen. De brieven zijn stuk voor stuk prachtig: van het ingewikkelde handschrift tot de chique zegel op de envelop. Daarnaast is de inhoud van de brieven ook erg boeiend: briefwisselingen tussen roddelende familieleden, brieven van en naar boeren over landdisputen en allerlei aktes en politieke verslagen, het zat er allemaal tussen! Dat maakt het werk heel uitdagend maar ook spannend: je leest eigenlijk mee met iemands vertrouwelijke uitspattingen. Heerlijk voor iemand die zo nieuwsgierig is als ik!

In 1754 ontving Anna van Hannover deze bijzondere brief uit Sint-Petersburg. De brief is afkomstig van Tsarina Elisabeth en bevat een blijde gebeurtenis. Elisabeth schrijft aan Anna dat hun nicht, Catharina, grootvorstin van alle Russen, rond de voormiddag is bevallen van een zoontje, Paulus. Paulus zou in 1796 Tsaar van Rusland worden als Paul I. Zijn moeder zou ook een stempel op de geschiedenis achterlaten als Tsarina van Rusland, zij stond later bekend als Catharina de Grote. De brief is volledig geschreven in het Russisch, de bijgeleverde Duitse vertaling maakt het gelukkig een stuk makkelijker om de inhoud te ontraadselen.

In de aanloop naar het huwelijk tussen Johan Willem Friso van Nassau-Dietz en Maria Louise van Hessen-Kassel vond er al veel briefcontact plaats tussen de aanstaanden. In deze brieven is goed terug te zien dat de vonk tussen de twee al was overgeslagen. In deze brief van 25 januari 1709, schrijft Johan Willem Friso dat hij hoopt de perfecte liefde en passie te geven aan de persoon met wie hij de rest van zijn leven zal delen. Op 26 april 1709 is het moment daar en kan hij deze wens in vervulling laten gaan.