On the morning of 10 October 1732 a royal envoy from Leeuwarden was shown into a bedchamber at Karlsruhe castle. The woman he had come to see was twenty-two years old, newly widowed, and had not been out of bed for weeks. When he passed on the greetings of her mother and her brother, on whose orders he had been sent, she answered: ‘If I still have a mother and a brother, as they try to make me believe, why do they not assist me?’ ^[1] It is one of the very few moments in the entire archive in which Amelia van Nassau-Dietz speaks in her own voice.

Anna Charlotte Amelia van Nassau-Dietz was born in Leeuwarden on 2 October 1710, the first child of stadholder Johan Willem Friso and Maria Louise van Hessen-Kassel. [2] Her father drowned in the Hollands Diep in July 1711, before she could walk; her brother, the future stadholder Willem IV, was born that September. [3] Family and others around her call her an excellent pupil, quick of understanding and talented, but also note her melancholy and introversion. [4] Beyond these outlines, the record of her childhood is thin.

Unknown artist, Anna Charlotta Amalia, 1710–1777, prinsessa av Nassau-Dietz-Oranien, 18th century. Nationalmuseum, Gripsholm (inv. NMGrh 107), via Wikimedia Commons. Amelia as a child.

The search for a Protestant husband began when she was barely fifteen. [5] The choice fell on Friedrich, hereditary prince of Baden-Durlach, described as small and slight but greatly loved. [6] Hundreds of letters between the two survive from before the wedding, which are fond and deeply romantic. [7] They were married in Leeuwarden on 8 September 1727, when Amelia was not yet seventeen, and she followed her husband to Karlsruhe. [8] Three letters to her mother from these years survive: she is homesick, she suffers headaches that keep her from writing as often as she would have wished, and she finds her embroidery extremely difficult. ^{[9], [10], [11]}

Undated letter from Amelia to Maria Louise, Koninklijke Verzamelingen, Den Haag, A28-012.

Shortly after the marriage, Amelia gave birth to two sons: Karl Friedrich in November 1728, the future Grand Duke of Baden, and Wilhelm Ludwig in January 1732, later governor of Arnhem. [12] From 1728 onwards, during and after her pregnancies, members of the Baden family wrote formally to both Maria Louise and Willem IV to report on Amelia’s mental state, which had worsened; she was described as prone to emotional outbursts, delusions, and sometimes violence. She had been confined with servants to care for her, and her children were under the care of her mother-in-law, the Margravine Magdalena Wilhelmina. [13]

Friedrich, by every surviving account, was devoted to his wife. On 11 February 1732 he wrote to Maria Louise in Leeuwarden that his wife’s spirit was ‘fort faible depuis la maladie’, very weak since her illness, and that she was ‘presque dans des rêveries continuelles’, continuously daydreaming. They were trying every remedy, he wrote, and Amelia took them very reluctantly; and he wrote that he hoped that God would help them. Friedrich asked Maria Louise, tenderly, to forgive her daughter’s past failings. ^[14] It is the only surviving letter in which Friedrich speaks to Maria Louise about Amelia’s condition.

The crisis of January and February 1732

The illness Friedrich was describing had begun on the night of 29 January 1732, shortly after the birth of Wilhelm Ludwig, her youngest son. By that evening, Amelia had fallen into what the court physician, Dr Sultzer, described as desperate thoughts: she believed herself poisoned and bewitched; that she had given birth to a child fathered by Satan. [15] In the days that followed the birth her condition deteriorated so fast that those around her lost almost all hope she would survive. Over the following weeks her physical health recovered. Her mind did not. [16]

The behaviour described in the reports from this period was extreme. At times, Amelia had to be physically restrained by her stronger chambermaids, who were given strict orders not to harm her but only to restrain her when necessary. [17]

The court preacher, Giesendorffer, recorded these periods of severe disturbance: he noted that she believed herself a Jewess, then a Catholic, then insisted she had wings and could fly through walls. Nonetheless, he also insisted that there were moments of lucidity in between. Due to this, he made an observation that would recur in every later account: ‘By all this, there is so much evident understanding and malice as derangement,’ he wrote, ‘that it is often impossible to determine which prevails’ – implying it was impossible to tell whether she was behaving this way on purpose, or truly ill. [18]  The physician Wepfer added one observation to her behaviour during this crisis: that when she became agitated, she would react better to gentle coaxing than through reprimand. [19]

‘Not insignificantly hastened his premature death’

On 26 March 1732, Friedrich died after a three-day illness. [20] He was twenty-nine years old. His postmortem revealed two abscesses in the lungs and two growths on the heart. ^[21]

The formal condolence letters dispatched by Margrave Karl III Wilhelm, Friedrich’s father, on 28 March 1732 carried a serious allegation regarding the prince’s death. The chamberlain who brought the news to Leeuwarden made clear that Amelia’s ‘strange and almost incomprehensible conduct […] with the most grievous and bloody insults’ against the family and against Friedrich himself had ‘not insignificantly hastened his premature death.’ [22]

Maria Louise was in an extremely difficult position. Her daughter was being held, in official correspondence, partly responsible for hastening Friedrich’s death, and her own health did not allow her to travel to Durlach.^[23] In March 1732 she wrote to the Margravine , enclosing a letter for Amelia with the request that it be handed over at a suitable moment, and asked to be told whether her daughter had shown any feeling about it.[24] She wrote often. There is no evidence that Amelia ever replied.

The mission: two tasks, one envoy

In the summer of 1732, Maria Louise and Willem IV prepared to send an envoy to Karlsruhe. His name was L.B. de Wülcknitz, a privy councillor based in Dietz who who had already been involved in Amelia’s affairs by February. [25] His commission had two distinct but intertwined purposes.

The first was diplomatic. Willem IV had concluded a partition treaty with the King of Prussia over the inheritance of William III of England. It required the formal accession of the Margrave of Baden-Durlach as guardian of Amelia and her sons, and the Margrave refused to accede without conditions. Amelia had given up her own claim to the Orange succession in her marriage contract as was customary, but only on condition that her brother left male children, so her position and that of her sons were at stake alongside her care.[26]

The second purpose was personal. Willem IV’s instruction of 31 August charged Wülcknitz to attend carefully to the treatment his sister was receiving, to raise any deficiencies with the Margravine, and to report to Maria Louise, precisely and in writing, on Amelia’s state and on how she was being governed.[27] He travelled with a Reformed minister named Rosenkrantz, who had been at Karlsruhe earlier that year and had built up a relationship of trust with Amelia.[28]

The roads between Dietz and Karlsruhe were flooded by weeks of heavy autumn rain. Wülcknitz arrived on 9 October 1732, later than planned. He stayed for eleven weeks and wrote to Maria Louise almost every week. ^[29]

The first meeting

On the morning of 10 October, Wülcknitz went first to Madame de Sancé, Amelia’s hofmeisterin, then sent Rosenkrantz ahead to her apartments. She recognised Rosenkrantz immediately. ‘Well then,’ she told him, ‘the fifteen days within which you promised to return have lasted a very long time.’^[30]

When Wülcknitz entered he found her in bed. She had been persuaded to rise the day before to receive visiting princes from Lausanne and had recognised them clearly. Her face, he noted, was not at all altered, and her eyes were not wandering.[31] Then he passed on the greetings from her mother and her brother, and received the answer with which this piece opens.[32]

He reported to Maria Louise that Amelia had lucid intervals. When conversation did not touch on her fixed ideas – principally her conviction that she was Catholic, and that she was of royal or imperial rank – she spoke reasonably and remained perfectly calm. Touching on either subject, however, caused immediate and severe agitation, and strict orders had been given that no one approaching her was to challenge her on either point.[33]

Rosenkrantz and his critics

Rosenkrantz worked around her fixed ideas rather than against them, building trust over time and using medicine alongside conversation. Wülcknitz defended him loyally and thought his influence the only part of her care that worked. At court he was accused of encouraging her Catholic fixation instead of correcting it.^[34] Wülcknitz answered that these ideas were older than Rosenkrantz’s arrival: Amelia had been housed beside a Catholic church whose daily singing she could hear from her window, and four Roman Catholic servants had been in her household for months.[35]

Durlach and the allegation revisited

In his second week Wülcknitz drove to Durlach to see the Margravine. She told him that she had been deeply pained, as a mother, by the suggestion that Amelia was mostly to blame for her son’s death, but that she had forgiven her daughter-in-law wholeheartedly. Wülcknitz answered that Friedrich had always loved his wife, defended her constantly and never complained of her, and that the postmortem, conducted before the Margravine’s own ministers, had established natural causes enough. She appeared satisfied, and showed him the rooms being prepared for Amelia at Durlach: ground floor, close to her own apartments, large and well lit. ^[36]

The negotiations over the treaty, which ran in conference sessions with the Baden ministers throughout his ten weeks, ultimately failed. Wülcknitz reported to Willem IV that the Margrave had been persuaded by legally unfounded arguments, and advised patience. [37]

Maria Louise followed both strands of the mission from Leeuwarden, writing repeatedly to Wülcknitz and expressing both her anxiety about her daughter and her awareness that she could do little directly. ‘Maternal love and tenderness do not allow me to put this out of my thoughts,’ she wrote; ‘on the contrary, I am occupied with it day and night.’ [38]

October through December: a changing picture

Through October and November the reports gradually changed tone. In mid-October, after six weeks in which no one had managed to get her out of bed, Amelia rose, dressed with assistance and went for a carriage ride through Karlsruhe, to the delight of townspeople who still cherished the memory of Friedrich. Out of gratitude she gave Rosenkrantz the small crucifix of woven straw that she had kept with her constantly and until then refused to surrender to anyone. ^[39]

In the same period, she told those nearby that Wülcknitz did not wish her to be queen, or to go to Mass, and that he was therefore her enemy. And yet she also said, continually, something that he considered worth recording: ‘Ach, wenn man mich nur hielffe!’ – ‘Ah, if only someone would help me.’ ^[40]

By 27 November Wülcknitz was able to write that she was ‘calmer than ever before’ and spoke ‘with much good sense.’ He reported that those who had insisted they saw no improvement in her were now being obliged to admit publicly that things had changed. ^[41]

One incident from these weeks is among the most striking in the whole correspondence. On her elder son’s birthday Wülcknitz congratulated Amelia and spoke of the boy affectionately, and could read in her face that she was moved. Someone else was in the room, so she said nothing then; afterwards she told the chambermaids she trusted that the man her mother had sent gave good advice, but should take care not to be found on Prussian territory, because she believed her brother was in difficulties with the King of Prussia. [42]

The farewell

On the Sunday before his departure, after the sermon, Wülcknitz went to say goodbye to Amelia. He found himself alone with her for a moment. He asked whether she had anything she wished him to convey to her mother. She replied: ‘If, as you say, my mother is still alive, then when you see her, assure her of my most humble respects, and that they should take me out of this country where I absolutely do not wish to remain. I wish you a happy journey.’ ^[43]

After the mission: the long silence

A medical commission at Karlsruhe found no improvement in the spring of 1733. [44][49] Its collective opinion of 31 May named the difficult birth, a disordered diet during pregnancy and what the physicians called ideal causes, meaning habitual speculations and ambitions toward lofty things. It was, they wrote, a deeply rooted derangement of reason. They did not expect a cure. [45]^{, [46]} Late that year Amelia was moved to Durlach, where the Margravine assured Maria Louise that every care was taken not to provoke her. ^[47]

In the autumn of 1734 Willem IV visited his sister. Physicians sent ahead of him had reported that she spoke and responded sensibly and had asked to see her brother, and Maria Louise was relieved. [48] When her son reported back, the relief evaporated: the clarity had not lasted, and Amelia had fallen back dans un ‘Grand Neans’, into a great emptiness. Maria Louise added something the Wülcknitz letters do not contain. She hoped the children would be kept away from their mother entirely, since she could do them serious harm in her state. [49]

After 1734 the letters about Amelia became infrequent.

In January 1742, ten years after the crisis, a doctor named Naumann arrived claiming that his metallic water could cure Amelia within four weeks. The court’s senior physician Textor established by chemical analysis that it was a mercury solution in lavender water, and argued carefully against it. [50] The privy council noted that no treatment could well be undertaken without the knowledge of her mother. Maria Louise’s consent was still required, a decade onwards. [51]

After 1742, the surviving records offer little insight into Amelia’s life. She appears to have remained in Durlach, but it is unclear how her condition developed or to what extent she maintained contact with her family.

What the letters show

Amelia van Nassau-Dietz died on 17 September 1777, at sixty-six years old. [52] She was brought to Pforzheim and buried in the Baden familial crypt, under the church of St Michael. [53] Karl Friedrich would later become the Grand Duke of Baden; and Wilhelm Ludwig later became governor of Arnhem. [54]

We know about Amelia thanks to the people around her who wrote about her constantly: physicians, ministers, privy councillors, mothers, mothers-in-law, envoys. The documentation they produced survives across several archives. She wrote very little herself, amounting to letters to Friedrich prior to her marriage, and a few to her mother. Most of her words are relayed back by the officials who were sent to check on her. Among these are the words she gave Wülcknitz to carry back to Leeuwarden.

‘If, as you say, my mother is still alive, then when you see her, assure her of my most humble respects, and that they should take me out of this country where I absolutely do not wish to remain.’ ^[55]

Camille Kwendé, 17 October 2026

References

This account rests principally on two archives, supplemented by others. The papers of the Nassau family are held in the Koninklijke Verzamelingen (Royal Collections) in The Hague, whose fonds preserve the correspondence of three generations of the Frisian Nassaus: Amelia’s grandfather Hendrik Casimir II (A26), her father Johan Willem Friso (A27), her mother Maria Louise van Hessen-Kassel (A28), and her brother Willem IV (A29). Most of the letters drawn on here come from the archives of Maria Louise and Willem IV, which document Amelia’s marriage, her illness, and the negotiations that surrounded it. For her married life at the court of Baden-Durlach, the richest source is the Familienarchiv (FA) of the margraves and grand dukes of Baden in the Generallandesarchiv Karlsruhe (Landesarchiv Baden-Württemberg), which holds the medical reports, condolence letters, and court papers of her last years, as well as the records of her death and funeral; access to this material requires the permission of the Margrave of Baden. Amelia’s Frisian background is drawn from the Stadhouderlijk archief at Tresoar in Leeuwarden, a significant portion of which has recently been digitised and made available online, and information on her son Wilhelm Ludwig from documents at the Nationaal Archief in The Hague. The specific inventories consulted are listed below. Maria Louise’s correspondence will additionally become available through Early Modern Letters Online (EMLO) from next year.

The principal secondary literature is Annette Borchardt-Wenzel, Karl Friedrich von Baden: Mensch und Legende (Gernsbach 2006), a biography of Amelia’s son; B. Bilker, ‘Anna Charlotte Amelia 1710-1777, het ongelukkige leven van een Leeuwarder prinses’, Leovardia 5 (2001); and Marijke Bruggeman’s entry on Amelia in the Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland and her book Nassau en de macht van Oranje (Hilversum 2007).

Archives Consulted

Koninklijke Verzamelingen, Den Haag (NL-HaKV)

• NL-HaKV, Koninklijke Verzamelingen, Den Haag, A26 Hendrik Casimir II, vorst van Nassau-Dietz (1657-1696), https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archief/a/a26.
• NL-HaKV, Koninklijke Verzamelingen, Den Haag, A27 Johan Willem Friso, Prins van Oranje (1687-1711), https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archief/a/a27.
• NL-HaKV, Koninklijke Verzamelingen, Den Haag, A28 Maria Louise, landgravin van Hessen-Kassel (1688-1765), https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archief/a/a28.
• NL-HaKV, Koninklijke Verzamelingen, Den Haag, A29 Willem IV, Prins van Oranje, vorst van Nassau (1711-1751), https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archief/a/a29.

Landesarchiv Baden-Württemberg, Generallandesarchiv Karlsruhe (LABW GLAK)

• Markgräfliches und Großherzogliches Familienarchiv (LABW GLAK: FA) http://www.landesarchiv-bw.de/plink/?f=4-1771536.
• 46, Haus- und Staatsarchiv: I. Personalia. http://www.landesarchiv-bw.de/plink/?f=4-1504
• 47, Haus- und Staatsarchiv: II. Haus- und Hofsachen. http://www.landesarchiv-bw.de/plink/?f=4-1506
• 55, Oberstallmeisteramt. http://www.landesarchiv-bw.de/plink/?f=4-1563
• 74, Baden Generalia. http://www.landesarchiv-bw.de/plink/?f=4-3276

Tresoar, Leeuwarden

• Toegang 7, Stadhouderlijk archief.

National Archive (NL-HaNA)

• Nationaal Archief, Den Haag, Raad van State, nummer toegang 1.01.19, inventarisnummer 1539 (commissieboek), folio 71v.

Notes

---

[1] Wülcknitz to Maria Louise, 10 October 1732, NL-HaKV: A28-123-001, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/mlvanhessenkassel/A28-123_001.pdf.

[2] Birth records for Amelia, LABW GLAK: 46 Nr. 6694;

Letters received by Johan Willem Friso regarding the birth of his daughter Anna Charlotte Amelia, NL-HaKV: A27-27, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110050127.

[3] Condolence letters to Maria-Louise, NL-HaKV: A28-301, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110048407.

[4] Notes on the births and baptisms of the children and grandchildren of Hendrik Casimir II and Henriette Amalia, NL-HaKV: A26-232, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110049723; Letters received by Johan Willem Friso around the birth of his daughter Anna Charlotte Amelia, NL-HaKV: A27-27, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110050127; Letters from Johan Willem Friso announcing the birth of Anna Charlotte Amelia, NL-HaKV: A27-28, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110050128; Letters from Maria Louise to various persons and governing bodies, NL-HaKV: A28-02, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110048097; Letters received from her son Willem IV, NL-HaKV: A28-06, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110048103; Letters received from unidentified persons, NL-HaKV: A28-51, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110048151; Letter from M. de Pechalbet of Oranjewoud reporting the arrival of Maria Louise’s children, NL-HaKV: A28-305, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110048412. LABW GLAK: FA 2, 2a, 4, 4a; Tresoar, Leeuwarden, toegang 7 Stadhouderlijk archief, inv. nrs 21-24, 71, 84, 129; B. Bilker, ‘Anna Charlotte Amelia 1710-1777, het ongelukkige leven van een Leeuwarder prinses’, Leovardia 5 (2001) 9-12; Marijke Bruggeman, ‘Amalia van Nassau-Dietz 1710-1777’, in: Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland, https://resources.huygens.knaw.nl/vrouwenlexicon/lemmata/data/AmeliavanNassau; eadem, Nassau en de macht van Oranje: de strijd van de Friese Nassaus voor erkenning van hun rechten, 1702-1747 (Hilversum 2007).

[5] Marriage negotiations of Anna Charlotte Amelia and Friedrich of Baden-Durlach, NL-HaKV: A28-306, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110048413.

[6] Borchardt-Wenzel, Karl Friedrich von Baden: Mensch und Legende (Gernsbach 2006); B. Bilker, ‘Anna Charlotte Amelia 1710-1777, het ongelukkige leven van een Leeuwarder prinses’, Leovardia 5 (2001) 9-12.

[7] Friedrich’s correspondence with Amelia, her father, and her brother, LABW GLAK: FA 4 Corr 1.

[8] Marriage contract of Friedrich of Baden-Durlach and Anna Charlotte Amelia, NL-HaKV: A28-312, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110048419.

[9] Letter from Anna Charlotte Amelia to Maria Louise, NL-HaKV: A28-012-001, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/mlvanhessenkassel/A28-012_001.pdf;

[10] Letter from Anna Charlotte Amelia to Maria Louise, NL-HaKV: A28-012-002, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/mlvanhessenkassel/A28-012_002.pdf.

[11] Letter from Anna Charlotte Amelia to Maria Louise, NL-HaKV: A28-012-003, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/mlvanhessenkassel/A28-012_003.pdf.

[12] Birth of Margrave Karl Friedrich of Baden-Durlach, LABW GLAK: 46 Nr. 6881; Birth of Hereditary Prince Wilhelm Ludwig of Baden-Durlach, LABW GLAK: 46 Nr. 6938.

[13] Letters received by Maria Louise from her son Willem IV, NL-HaKV: A28-007, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110048104; Letters received by Maria Louise from her personal physician B. Wepfer, NL-HaKV: A28-294, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110048397; Willem IV’s correspondence with royal persons, NL-HaKV: A29-172, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110065798; Documents and correspondence concerning Amelia’s illness, LABW GLAK: FA 4a Pers 33.

[14] Friedrich of Baden-Durlach to Maria Louise, 11 February 1732, NL-HaKV: A28-012-004, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/mlvanhessenkassel/A28-012_004.pdf.

[15] Dr H.P. Sultzer, medical report, 10 March 1732, LABW GLAK: FA 4a Pers 33.

[16] ibidem.

[17] ibidem.

[18] Giesendorffer, court preacher’s report, c. March 1732, LABW GLAK: FA 4a Pers 33.

[19] Wepfer to the Baden court physician, 15 March 1732, LABW GLAK: FA 4a Pers 33.

[20] Magdalena Wilhelmina’s correspondence, including with Maria Louise, LABW GLAK: FA 2a Corr 6; Death of Friedrich of Baden-Durlach, 26 March 1732, LABW GLAK: 46 Nr. 6686.

[21] Letter from Wülcknitz to Maria Louise, 17 October 1732, NL-HaKV: A28-123-003, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/mlvanhessenkassel/A28-123_003.pdf.

[22] Condolence letter to Maria Louise from Margrave Karl III Wilhelm of Baden-Durlach, 28 March 1732, LABW GLAK: FA 4a Pers 33.

[23] Wepfer, medical opinion for Maria Louise, NL-HaKV: A28-294-001, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/mlvanhessenkassel/A28-294_001.pdf.

[24] Maria Louise to Margravine Magdalena Wilhelmina, 1 March 1732, enclosing letter for Amelia, LABW GLAK: FA 4a Pers 33.

[25]  Wülcknitz to unnamed noblewoman at the Baden court, 19 February 1732, LABW GLAK: FA 4a Pers 33.

[26] Instructions for Wülcknitz, 22 September 1732, NL-HaKV: A29-49-16, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110049448. 

[27] Instructions for Wülcknitz, 31 August 1732, NL-HaKV: A29-49-16, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110049448.

[28] Official release of Pastor Rosenkrantz by the court at Wied-Runkel, 30 September 1732, NL-HaKV: A29-49-16, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110049448.

[29] Wülcknitz to Maria Louise, 10 October 1732, NL-HaKV: A28-123-001, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/mlvanhessenkassel/A28-123_001.pdf.

[30] ibidem.

[31] ibidem.

[32] ibidem.

[33] ibidem.

[34] Wülcknitz to Maria Louise, 10 October 1732, NL-HaKV: A28-123-002, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/mlvanhessenkassel/A28-123_002.pdf.

[35] ibidem.

[36] Wülcknitz to Maria Louise, 17 October 1732, NL-HaKV: A28-123-003, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/mlvanhessenkassel/A28-123_003.pdf. 

[37] Wülcknitz, final report on the accession negotiations, 21 December 1732, NL-HaKV: A29-49-16, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110049448.

[38] Maria Louise to Wülcknitz, various letters October-December 1732, NL-HaKV: A29-49-16, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110049448.

[39] Wülcknitz to Maria Louise, 17 October 1732, NL-HaKV: A28-123-003, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/mlvanhessenkassel/A28-123_003.pdf. 

[40] Wülcknitz to Maria Louise, 31 October 1732, NL-HaKV: A28-123-004, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/mlvanhessenkassel/A28-123_004.pdf.

[41] Wülcknitz to Maria Louise, 27 November 1732, NL-HaKV: A28-123-006, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/mlvanhessenkassel/A28-123_006.pdf.

[42] ibidem.

[43] Wülcknitz to Maria Louise, 27 December 1732, NL-HaKV: A28-123-007, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/mlvanhessenkassel/A28-123_007.pdf.

[44] Protocol of examination of Bender, May 1733, NL-HaKV: A29-49-16, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110049448.

[45] Medical opinion on Amelia’s condition, 31 May 1733, LABW GLAK: FA 4a Pers 33.

[46] Bender, Surgeon, report to Wülcknitz, 30 March & 13 April 1733, NL-HaKV: A28-123-009, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/mlvanhessenkassel/A28-123_009.pdf.

[47] Margravine Magdalena Wilhelmina to Maria Louise, 18 October 1733, NL-HaKV: A28-059-001, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/mlvanhessenkassel/A28-059_001.pdf.

[48] Maria Louise to Willem IV, 3 August 1734, NL-HaKV: A29-170a, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110049438.

[49] Maria Louise to Willem IV, 12 May 1734, NL-HaKV: A29-170a, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110049438.

[50] Medical opinion of Dr Textor on the Naumann remedy, January 1742, LABW GLAK: FA 4a Pers 33.

[51] Privy Council extract, 11 January 1742, LABW GLAK: FA 4a Pers 33.

[52] Certified extract from the castle church register, record of Amelia’s death, LABW GLAK: 46 Nr. 6690.

[53] Church procession after Amelia’s death, LABW GLAK: 74 Nr. 4469; Funeral Procession of the Baden-Durlach family, including Amelia’s, LABW GLAK: 55 Nr. 52.

[54] Regency of Margrave Karl Friedrich of Baden-Durlach, LABW GLAK: 46 Nr. 6887;

Governorship of Hereditary Prince Wilhelm Ludwig of Baden-Durlach, NL-HaNA, Raad van State, 1.01.19, inv. nr. 1539, fol. 71v.

[55] Wülcknitz to Maria Louise, 27 December 1732, NL-HaKV: A28-123-007, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/mlvanhessenkassel/A28-123_007.pdf.

‘Mijn zus vindt hem maar zozo.’ Dat schreef Frederik, prins van Wales, op 20 oktober 1734 (oude stijl) aan zijn vriend Frans Stefan, hertog van Lotharingen, de latere keizer van het Heilige Roomse Rijk. Het ging over de beroemde Italiaanse castraatzanger Farinelli (Carlo Broschi, 1705–1782), die was uitgegroeid tot een van de grootste operasterren van Europa. Zelf was Frederik diep onder de indruk van de zanger die kort daarvoor in Londen was aangekomen. Zijn zus Anna van Hannover, inmiddels prinses van Oranje door haar huwelijk met Willem IV, was minder enthousiast. Zij gaf de voorkeur aan Giovanni Carestini, eveneens een Italiaanse castraatzanger, die bij Georg Friedrich Händel zong. Farinelli trad op bij de concurrerende Opera of the Nobility, waarvan Frederik een belangrijke beschermheer was.¹

Händels favoriete leerlinge

Anna had een bijzondere band met Händel, van wie ze jarenlang muziekles had gekregen. Ze kreeg waarschijnlijk al vanaf omstreeks 1720 les van hem. Volgens een rooster voor zondag 9 juni 1723 was tussen vier en vijf uur ’s middags tijd ingeruimd voor klavecimbelspelen of lezen. Van vijf tot half zeven volgde de les bij Händel..²

Anna ontwikkelde zich tot een goede klaveciniste, zangeres en fluitiste. Haar lessen bij Händel gingen verder dan het bespelen van een instrument. Ze kreeg ook onderricht in muziektheorie en compositie. In het Fitzwilliam Museum in Cambridge worden nog altijd oefeningen bewaard die Händel voor haar onderwijs maakte. Mogelijk schreef hij in de jaren 1724–1726 ook enkele van zijn blokfluitsonates met het oog op deze lessen.³

In de Koninklijke Verzamelingen bevindt zich bovendien een achttiende-eeuws handschrift van na 1736 met zeven bewerkingen van aria’s van Händel, voor viola da gamba, kleine fluit en bas. De musicoloog Richard G. King vermoedt dat deze bewerkingen zijn gemaakt door iemand die aan Anna’s hof werkte. De gambapartij zou bedoeld kunnen zijn voor Jan Frederik Riehman, gambist aan het hof van Willem IV, die in 1734–1735 in Londen les had gehad bij een van de gebroeders Castrucci. Of Anna deze muziek zelf heeft gespeeld, is niet bekend.⁴

Händel was erg op zijn leerlinge gesteld. Volgens de Groningse organist Jacob Wilhelm Lustig, die de componist in 1734 in Londen ontmoette, noemde hij Anna zelfs ‘de bloem der prinsessen’. In een Engels satirisch pamflet uit 1733/1734, Harmony in an Uproar, werd zij ‘de goddelijke prinses Urania’ genoemd. De schrijver, die het voor Händel opnam tegen zijn tegenstanders, prees Anna’s bijna wonderbaarlijke muzikale vorderingen. Hoewel ze alleen voor haar plezier musiceerde, zou ze een niveau hebben bereikt dat niet onderdeed voor dat van beroepsmusici.⁵

Ook bij Anna’s huwelijk met Willem IV van Oranje-Nassau in maart 1734 speelde Händel een belangrijke rol. Voor die gelegenheid schreef hij de feestelijke serenata Parnasso in festa, die op de avond voor het huwelijk in het King’s Theatre werd uitgevoerd. Voor de huwelijksplechtigheid zelf, op 25 maart in St. James’s Palace, componeerde hij het anthem This is the day which the Lord hath made. Anna had de Bijbelteksten hiervoor zelf uitgekozen.⁶

Vanuit de Nederlandse Republiek bleef Anna via haar familie op de hoogte van Händels positie in de Londense operawereld. Zo schreef haar jongere zus Caroline haar dat de componist zo goed beschermd werd dat het volgens haar wel goed met zijn zaken moest gaan.⁷

Anna en Farinelli

Na haar huwelijk vertrok Anna met Willem naar de Nederlandse Republiek, maar lang bleef ze daar niet. Ze had heimwee naar Engeland. Toen Willem in juli op veldtocht naar de Rijn ging, keerde ze terug naar haar familie in Londen. Zo was ze in oktober aanwezig toen Farinelli op 10 en 17 oktober (oude stijl) op Kensington Palace voor de koninklijke familie optrad.

Anna zat bij een van die gelegenheden zelf achter het klavecimbel en begeleidde de beroemde zanger. Farinelli schreef er enkele weken later over aan graaf Sicinio Pepoli in Bologna. Koning George II en koningin Caroline waren volgens hem aanwezig en de prinses van Oranje trad op als maestro di cappella. Tijdens het optreden werden hem onverwacht enkele aria’s van Händel voorgelegd. Hij zong ze naar eigen zeggen met zoveel zelfvertrouwen dat hij er alle eer mee behaalde.⁸

Ruim 35 jaar later herinnerde Farinelli zich het voorval nog altijd. Toen de Engelse muziekhistoricus Charles Burney hem in 1770 in Bologna bezocht, vertelde hij dat Anna hem op het klavecimbel had begeleid en erop had aangedrongen dat hij twee aria’s van Händel van blad zong. De aria’s waren gedrukt in een andere sleutel en geschreven in een stijl die hij niet gewend was. Farinelli herinnerde zich ook de muzikale rivaliteit aan het Engelse hof. Hijzelf genoot de steun van Anna’s broer Frederik, terwijl Anna en haar moeder, koningin Caroline, Händel trouw bleven. Zelfs Farinelli ontkwam bij Anna niet aan Händel.⁹

Händel in de Republiek

In 1750 kwam Händel zelf naar de Nederlandse Republiek. Op 8 september waren Anna en Willem IV aanwezig in Deventer, waar Händel het orgel van de Grote Kerk bespeelde. Onder de toehoorders bevonden zich zowel aanzienlijke inwoners als gewone burgers.

Begin december was Händel in Den Haag. Op 2 december bespeelde hij het orgel van de Nieuwe Kerk. Ditmaal waren Anna en Willem vergezeld van hun zevenjarige dochter Carolina. De ’s Gravenhaegse Courant schreef:

Gisteren heeft den vermaerden Heer Händel, Cappelmeester en Opper-Musicant van Syn Groot-Brittannise Majesteyt, in de Nieuwe Kerk alhier deszelfs ongemeene Gaeven op het Orgel laeten hooren, zynde aldaer tegenwoordig geweest het geheele Hof, de meeste buytenlandse Gezanten en andere voornaeme Personen van de beyde Sexen, en wierd het zelve van een ieder zeer gelaudeert.

Volgens een Engels krantenbericht luisterden zij ongeveer een uur naar Händels orgelspel, tot groot genoegen van de stadhouderlijke familie.

Op 7 december hoorden Anna en haar gezin Händel nog eenmaal spelen. Waar dat precies gebeurde, is niet bekend. De volgende dag vertrok hij via Rotterdam naar Engeland. Voor zover bekend hebben Anna en haar vroegere muziekleraar elkaar daarna niet meer gezien.¹⁰

Anna opnieuw tot leven

Het verhaal van Anna en Farinelli werd in september 2023 op Kasteel Duivenvoorde opnieuw tot leven gebracht. Tijdens een symposium over Anna’s brieven en haar muzikaliteit verzorgde het barokensemble La Sfera Armoniosa onder leiding van Mike Fentross het programma ‘Hannover ontmoet Farinelli’, met countertenor Arturo den Hartog en klavecinist Siebe Henstra.

Van 14 oktober 2027 tot en met 7 maart 2028 wijdt Paleis Het Loo een tentoonstelling aan de stadhoudersvrouwen. Wie waren de vrouwen van de Oranje- en Friese stadhouders, hoe leefden ze en welke rol speelden ze in de politiek en het culturele leven? Ook Anna van Hannover krijgt er een plek, met onder meer aandacht voor haar grote liefde voor muziek.

Bronnen en noten

1. Juliane Riepe, ‘Händel, Farinelli und der Prince of Wales 1734’, Händel-Haus-Blog (2024/01). Online. De brief van Frederik aan Frans Stefan van Lotharingen dateert van 20 oktober 1734 (oude stijl) en werd in 2023 door het Händel-Haus verworven. Riepe geeft de brief in Duitse vertaling. ↩︎
2. British Library, Egerton MS 1717, fol. 78. Amanda Babington, ‘Handel the Tutor’, Brio 51 (2014), pp. 16–22, aldaar p. 20; Richard G. King, ‘On Princess Anne’s Lessons with Handel’, Newsletter of the American Handel Society 7/2 (1992), pp. 1, 4–5; David Hunter, ‘Handel’s Students, Two Lovers and a Shipwreck’, Early Music 39/2 (2011), pp. 157–164, aldaar p. 159. ↩︎
3. Pamela L. Poulin, ‘Teaching Fugue à la Handel: Lessons for Princess Anne’, Journal of Music Theory Pedagogy 22 (2008), pp. 119–128; Babington, ‘Handel the Tutor’, pp. 20–22; Terence Best, voorwoord bij Händel, Sämtliche Sonaten für Blockflöte und Basso continuo (Bärenreiter, 2003), p. III. ↩︎
4. Koninklijke Verzamelingen, 7 Arias a 3: voor viola da gamba, flauto piccolo en basso, na 1736, Koninklijk Huisarchief, K-XIX-1; Richard G. King, ‘Handel and the Viola da Gamba’, in Susan Orlando (red.), A Viola da Gamba Miscellanea (Limoges, 2005), pp. 63–79, aldaar pp. 75–79; Richard G. King, ‘The Riehman Family of Court Musicians and Composers’, Tijdschrift van de Vereniging voor Nederlandse Muziekgeschiedenis 44 (1994), pp. 36–50; Peter Holman, Life After Death: The Viola da Gamba in Britain from Purcell to Dolmetsch (Woodbridge, 2010), pp. 122–123.. ↩︎
5. Jacob Wilhelm Lustig, Inleiding tot de Muziekkunde (Groningen, 1771), p. 172; O. E. Deutsch, Handel: A Documentary Biography (Londen, 1955), p. 360; Poulin, p. 119; Hunter, p. 160; Harmony in an Uproar (Londen, 1733/1734), p. 24. ↩︎
6. Georg Friedrich Händel, Parnasso in festa, HWV 73, première 13 maart 1734; This is the day which the Lord hath made, HWV 262, uitgevoerd tijdens het huwelijk op 14 maart 1734 volgens de Engelse kalender, 25 maart volgens de gregoriaanse kalender. Donald Burrows, Handel and the English Chapel Royal (Oxford, 2005), hoofdstuk 12. ↩︎
7. Caroline van Groot-Brittannië aan Anna van Hannover, januari 1735 (voorlopige datering), Koninklijk Huisarchief, archief Anna van Hannover (A30), A30-430c_025. ↩︎
8. Carlo Broschi Farinelli aan Sicinio Pepoli, Londen, 30 november 1734, Archivio di Stato di Bologna, Archivio Pepoli; uitgegeven in La solitudine amica. Lettere al conte Sicinio Pepoli, bezorgd door Carlo Vitali (Palermo: Sellerio, 2000), brief 43, pp. 132–133. Een fragment uit de brief is online te lezen op GFHandel.org, met een transcriptie en Engelse vertaling, aangeleverd door Carlo Vitali. ↩︎
9. Charles Burney, The Present State of Music in France and Italy, tweede editie (Londen, 1773), pp. 224–225. Online. ↩︎
10. Oprechte Haerlemse Courant, 12 september en 10 december 1750; ’s Gravenhaegse Courant, 4 december 1750; The General Evening Post (Londen), 27–29 november 1750 (oude stijl); Richard G. King, ‘Handel’s Travels in the Netherlands in 1750’, Music & Letters 72 (1991), pp. 372–386. Zie ook de Handel Reference Database, 1750. ↩︎

Een droom van vrijwel ieder kind: met een zwaard in de handen of een tiara op het hoofd door de gangen van een kasteel dwalen, om na een lange, avontuurlijke dag in slaap te vallen in een donzig hemelbed. Voor de prinsjes en prinsesjes van Oranje-Nassau was dit een werkelijkheid. Deze jonge vorsten en vorstinnen groeiden op in deftige paleizen, van het statige Huis ten Bosch in Den Haag tot het weelderige Paleis Het Loo op de Veluwe. 

Dankzij hun bewaard gebleven correspondentie met familieleden ligt hun kindertijd vereeuwigd in het archief van de Koninklijke Verzamelingen. Hun brieven staan vol met observaties en bevindingen, over het weer bijvoorbeeld, wat ze op school hadden geleerd, of over de gezondheid van familie. Verjaardagen, feestdagen en bedankjes werden natuurlijk nooit overgeslagen. Het aantal bewaard gebleven brieven is bescheiden, maar ze bieden bijzondere inzichten in het alledaagse leven van de jonge Oranje-Nassaus in de vroegmoderne tijd.

Zo krijgen we bijvoorbeeld de stem te horen van de vierjarige prins Willem V (1748-1806) aan zijn grootmoeder Maria Louise van Hessen-Kassel (1688-1765), of die van prinses Carolina (1743-1787) uit haar vroege jeugd. Ook bieden de brieven inzicht in de emotionele relatie tussen kind en moeder of grootmoeder, want, zo getuigen de briefjes, schrijven deden de kinderen vaak juist aan een vrouwelijk familielid. De familiebrief werd vooral met vrouwen geassocieerd. Het dagelijkse toezicht op het briefonderwijs lag daarom vaak bij de moeder, ook al kregen kinderen daarnaast les van een mannelijke tutor.[1]

In hun kinderbrieven komen allerlei onderwerpen aan bod. Een jonge Johan Willem Friso (1687-1711) schrijft bijvoorbeeld aan zijn moeder Henriette Amalia (1666-1726) dat hij die dag twee keer de kerk heeft bezocht en dat er diezelfde avond een heftige regenbui was gevallen. Johans kleinzoon, Willem V, hield zijn moeder op de hoogte over zijn verkoudheid: ‘Je suis un peu enrhumé, et incommodé d’un torticolis.’[2] Zijn brief sluit hij af met een zwierige handtekening: 

Fragment uit: Willem V aan Anna van Hannover, 6 november 1758, Koninklijke Verzamelingen, Den Haag, A30-430a_146.

Brieven schrijven vormde een belangrijk onderdeel in de opvoeding van vorstelijke kinderen. Kinderen leerden daarom al op jonge leeftijd de conventies van het briefschrijven: netjes schrijven, passende onderwerpen kiezen en, bovenal, het beheersen van de Franse taal.[3] Op het stadhouderlijk hof kregen kinderen vaak een persoonlijke tutor aangewezen, die hen naast intellectuele kennis ook in karakterdeugden onderwees.[4] Ter voorbereiding op een politieke en militaire carrière hoopten opvoeders op deze manier hun kinderen tot geschikte staatshoofden te vormen. Ouders en onderwijzers zagen daar streng op toe en wezen de jonge briefschrijvers op hun fouten en slordigheden.[5]

Tegelijkertijd moeten we voorzichtig zijn met het idee de stem van het kind te kunnen horen in deze brieven. Vaak schreven kinderen volgens door volwassenen opgelegde conventies of werden ze rechtstreeks begeleid of gecorrigeerd, en dan rest nog de vraag hoe waarheidsgetrouw dit beeld is.[6] De brieven zijn dus niet alleen inhoudelijk van belang; ook de praktijk van het briefschrijven zelf is interessant om te bestuderen. 

Kinderen in de geschiedschrijving

De belangstelling voor de kindertijd is echter niet altijd vanzelfsprekend geweest. Zo betoogde Philippe Ariès dat in de middeleeuwen kinderen als mini-volwassene werden beschouwd.[7] Hoewel dit beeld door historici later genuanceerd is, vormde het idee van Ariès een speerpunt binnen de historiografie van de kindertijd. Pas in de achttiende eeuw veranderde de manier waarop men dacht over opvoeding. Met zijn boek Emile, ou De l’éducation (1762) betoogde Jean-Jacques Rousseau namelijk dat de kindertijd een afgebakende fase is en dat ouders een grote verantwoordelijkheid dragen in de opvoeding.[8] De nadruk kwam dus te liggen op het creëren van een pedagogische ruimte waarin het kind zich kan ontwikkelen tot een moreel en zelfstandig wezen. Deze idealen golden natuurlijk alleen voor gegoede kinderen en vergrootten zo de kloof tussen arme en rijke milieus.[9] Inmiddels wordt het idee van een rechtstreekse lijn tussen het verzwegen kind van vroeger en het geëmancipeerde kind van nu door historici bevraagd. Zo spreekt Ludmilla Jordanova liever over een cultuurgebonden ‘kind-zijn’, en benadrukt Laura Tisdall dat kinderen van alle tijden te maken hebben gehad met sociale conventies, en dat daar tegenwoordig nog altijd sprake van is.[10]

Wat hier volgt is een verkenning van een selectie brieven uit de jeugd van Hendrik Casimir II (1657-1696), prins Willem V en prinses Carolina, gericht aan moeders en grootmoeders. Per kind staan een paar brieven centraal en wordt een kort portret geschetst van zijn of haar relatie met de geadresseerde stadhoudersvrouw. Vervolgens bestuderen we die brieven in samenhang met de briefconventies van die tijd. Hoe leerden kinderen een brief schrijven, en wat zegt dat over de briefcultuur aan het stadhouderlijk hof? En in hoeverre speelden de verwachtingen rond gender daarbij een rol?

De kinderbrieven van Hendrik Casimir II

Een eerste uitstap maken we naar de kinderbrieven van Hendrik Casimir II van Nassau-Dietz, zoon van Willem Frederik van Nassau-Dietz (1613-1664) en Albertine Agnes van Nassau (1634-1696). In zijn brieven aan zijn moeder komt van alles langs. Hij vertelt over zijn reis naar Groningen, doet verslag van een concert waar hij bladmuziek van opstuurt, ‘… y faire des concers des musiques, et que cete hymne que je prens la liberté d’envoyer à Votre Altesse,’[11] en informeert haar over de gezondheid van gemeenschappelijke vrienden en kennissen.

Dat Hendrik zijn moeder zo op de hoogte hield had een belangrijke reden. Na de dood van haar echtgenoot Willem Frederik in 1664 werd Albertine namelijk aangewezen als regentes voor haar zoon, wat zou duren tot 1677, het jaar dat Hendrik twintig werd en als volwassene werd erkend. Haar voogdijschap zou dertien turbulente jaren beslaan. Niet alleen kreeg zij te maken met het Rampjaar 1672, toen de Republiek van verschillende kanten werd aangevallen, ook de voortzetting van de dynastie verkeerde in onzekerheid door de zwakke gezondheid van haar zoon Hendrik. Wat evenmin meehielp was zijn eigenzinnige karakter. Zo laat Michael Green zien dat Hendrik zich tegenover zijn tutor soms ongehoorzaam opstelde, gedrag waarop Albertine hem in haar brieven streng aansprak.[12] 

Abraham van den Tempel, Portret van Albertine Agnes met haar drie kinderen, 1668. Fries Museum, Leeuwarden, via Wikimedia Commons. Links Amalia, die een takje oranjebloesem naar voren steekt om te benadrukken dat haar moeder een Oranje is. Naast haar Hendrik Casimir II, hier elf jaar oud, dan Albertine Agnes zelf, en rechts de peuter Sophia, die op het moment van schilderen al was overleden.

Over zowel de opvoeding als het onderwijs van haar zoon hield Albertine stevig de controle in eigen hand. Zo schrijft Lidewij Nissen dat ondanks de betrokkenheid van de Provinciale Staten en overige familieleden, Albertine er niettemin in slaagde de regie over Hendrik naar zich toe te trekken.[13] Een andere voogd, neef Johan Maurits van Nassau-Siegen, wilde bijvoorbeeld dat Hendrik in dienst trad in het leger om hem als toekomstige stadhouder militaire ervaring mee te geven. Maar door de invloed van Albertine kregen zaken als geschiedenis, hoffelijke etiquette en, bovenal, brieven schrijven, voorrang in het onderwijs van haar zoon.[14] Hoe ver dat toezicht ging, laat een brief zien die zij hem op 14/24 oktober 1666 schreef:[15]

Mon tres cher fils, j’ay esté bien aise de voir par votre derniere lettre votre bonne disposition; mais je m’estois attendu que vous m’escririez en meilleur françois que vous n’avez fait, n’y ayant presque pas un mot qui n’ait besoin d’estre corrigé, c’est pourquoy je vous renvoye la dite lettre, affin que vous puissiez remarquer les fautes que vous avez faites et vous en garder une autre fois, me promettant en outre qu’en mon absence vous vous applicquerez avec tant d’attachement aux etudes qu’a mon retour j’aye sujet de me louer et d’estre satisfaite de vos progres pour vous tesmoigner que je suis, mon tres cher filz, votre bien bonne mère Albertine

Lauteren, ce 14/24 8br 1666

Vertaling:

Mijn allerliefste zoon, het deed mij genoegen uit uw laatste brief op te maken dat u het goed maakt. Maar ik had verwacht dat u mij in beter Frans zou schrijven dan u gedaan hebt, aangezien er bijna geen woord in staat dat geen verbetering behoeft. Daarom stuur ik u uw eigen brief terug, opdat u de fouten die u hebt laten staan zelf kunt opmerken en ze een volgende keer kunt vermijden. Belooft u mij bovendien dat u zich tijdens mijn afwezigheid met zoveel toewijding op uw studie zult toeleggen, dat ik bij mijn terugkeer reden heb tevreden te zijn over uw vorderingen. Waarmee ik u toon dat ik ben, mijn allerliefste zoon, uw zeer goede moeder, Albertine. Lauteren, 14/24 oktober 1666.

Albertine Agnes van Nassau aan Hendrik Casimir II, 14/24 oktober 1666, Koninklijke Verzamelingen, Den Haag, A26-004_002.

Ze schreef hem niet van huis uit. Een maand eerder was haar jongste zuster Maria in Kleef getrouwd met de paltsgraaf van Simmern-Kaiserslautern, en Albertine dateert deze brief in Lauteren, het huidige Kaiserslautern. De brief ging naar Leeuwarden, ruim vierhonderd kilometer verderop. Ook op die afstand liet zij zijn Frans niet lopen.

Hendriks antwoord is niet gedateerd, maar hij neemt haar woorden zo nauw over dat het vrijwel zeker om deze brief gaat:

Hendrik Casimir II aan Albertine Agnes van Nassau, 1663-1669, Koninklijke Verzamelingen, Den Haag, A25a-001_002.

Madame ma tres Chere Mama,

Je suis au desespoire de ce que mon écriture n’a pas satisfait Votre Altesse: je tacheray de luy donnes une autre fois plus de contentement, non seulement en cela, mais aussi en tout ce que je luy adresseray dans son absence, laquelle je treuve rude au dernier point, puisque Votre Altesse est l’aimable objet a qui j’ay voué toutes mes affections, a qui je fais gloire de plaire, et à qui je desire d’être avec tous les Respects et toutes les soumissons imaginables.

Madame ma Tres chere Mama
De votre Altesse
Le tres humble et tres obeissant fils, et serviteur
Henri Casamir De Nassau.[16]

Vertaling:

Mijn liefste moeder

Ik ben ten einde raad, omdat mijn schrijven Uwe Hoogheid niet tevreden heeft gesteld. Ik zal proberen u een volgende keer meer tevredenheid te geven, niet alleen hierin, maar ook in alles wat ik u tijdens uw afwezigheid zal schrijven. Die afwezigheid valt mij uiterst zwaar, want Uwe Hoogheid is het beminnelijkste wezen aan wie ik al mijn genegenheid heb gewijd, aan wie ik het een eer vind te behagen, en jegens wie ik alle denkbare eerbied en onderdanigheid wil betonen.

Mijn liefste Moeder, Uwe Hoogheid
Uw zeer nederige en gehoorzame zoon en dienaar
Henri Casamir van Nassau.[17]

Zijn brief is ongedateerd, een punt waar Albertine hem ook meermaals streng op wees.[18] Maar de echo’s zijn moeilijk toevallig te noemen. Zij schrijft dat hij zich ‘une autre fois’ voor zulke fouten moet hoeden en dat hij zich ‘en mon absence’ op zijn studie moet toeleggen; hij belooft haar ‘une autre fois plus de contentement’, en zegt dat ook te zullen doen in alles wat hij haar ‘dans son absence’ schrijft. Klopt die toeschrijving, dan schreef Hendrik dit briefje eind 1666, negen jaar oud. Dat hij haar eigen formuleringen teruggeeft, zegt bovendien iets over hoe het briefonderwijs werkte: de les kwam aan, tot in de woordkeus toe. Ook in de inhoud van Hendriks brieven zag Albertine ruimte voor verbetering, en met de lengte van zijn brieven was ze ook niet tevreden.[19] Ondanks hun onenigheden bleven moeder en zoon elkaar ook na haar regentschap schrijven toen Hendrik stadhouder werd, waarbij hun laatst bewaard gebleven briefwisseling in 1688 plaatsvond. 

De kinderbrieven van Willem V

Pieter Frederik de la Croix, Portret van Willem V, prins van Oranje-Nassau, als kind, 1755. Pastelkrijt, Rijksmuseum, Amsterdam, RP-T-00-1829. Willem is hier zeven jaar oud, tussen zijn eerste briefje en de brief van 1760 in.

Een tweede uitstap brengt ons bij de kinderbrieven van Willem V, zoon van Willem IV (1711-1751) en Anna van Hannover (1709-1759). Hij zou de laatste erfstadhouder van de Republiek worden. Zijn eerste bewaard gebleven brief schreef hij op vierjarige leeftijd aan zijn grootmoeder Maria Louise van Hessen-Kassel. Het was het begin van een briefwisseling die tot haar dood zou duren. Zelf een ijverige correspondent, onderhield Maria Louise met tal van familieleden nauw contact, en ook met haar kinderen en kleinkinderen wisselde ze brieven uit, waar Ineke Huysman al eerder over heeft geschreven in haar blogpost Brieven aan grootmama. Maar het was vooral Willem V met wie Maria Louise een bijzondere band had. Vanwege de vroege dood van zijn vader Willem IV in 1751 en daarna de dood van zijn moeder Anna van Hannover acht jaar later, werd Maria Louise nog op 70-jarige leeftijd regentes voor Willem V. Toen Willem zijn eerste brief aan zijn grootmoeder schreef, was zijn vader net een jaar dood, en het zou nog jaren duren voordat Maria Louise regentes voor hem werd:

Willem V aan Maria Louise van Hessen-Kassel, 9 januari 1753, Koninklijke Verzamelingen, Den Haag, A28-14_001.

Grot mama, ick daenkie vor dat ghi min ennen brief heft gescreven hept. 
Prins van Orange
Willem C D’Orange[20]

Al op vierjarige leeftijd leerde Willem V, zij het in zwierige hanenpoten, te schrijven aan zijn grootmoeder. Hij bedankt haar keurig voor haar brief en signeert deze met zijn prinselijke titel. Beleefdheid was immers een belangrijke component in een brief, vooral aan een ouder familielid.[21] Een paar jaar later schreef een twaalfjarige Willem V weer aan Maria Louise: 

Je vous ecris cette lettre pour m’informer de santé de votre Altesse. J’ai fait mecredi le tour de Westland, ensuite j’ai diné à Honschotedijk ou ma sœur m’avoit invité. Ma sœur à diné hier chez moi. Le Sinode Hollandais s’est tenu cette semaine a la Hague: je compte qu’il continura le semaine prochaine. J’irai aujourd’hui à Leiden voir des experiences de physique chez le professeur Musschenbroek.

Je suis avec respect.
Madame ma très chere Grand-Mere
Votre très humble et très obéissant serviteur et petit fils
Maison de Bois
Ce 12 Juillet 1760
Prince d’Orange.[22]

Vertaling:

Ik schrijf u om te informeren naar de gezondheid van Uwe Hoogheid. Woensdag heb ik Westland bezocht en daarna gegeten in [Paleis] Honselersdijk, waar mijn zus mij had uitgenodigd. Mijn zus heeft gisteren bij mij thuis gegeten. Deze week vond de Hollandse Synode plaats in Den Haag; ik verwacht dat deze volgende week wordt voortgezet. Vandaag ga ik naar Leiden om enkele natuurkundige experimenten bij professor Musschenbroek bij te wonen.

Met respect,
Mijn liefste grootmoeder
Uw meest nederige en gehoorzame dienaar en kleinzoon
Huis ten Bosch 
12 juli 1760.[23]

De brief is formeel en welgemanierd: hij informeert beleefd naar haar gezondheid, vertelt wat hij de laatste tijd heeft gedaan, en meldt dat hij die dag naar Leiden gaat voor een natuurkundeles bij de befaamde professor Musschenbroek, in wiens laboratorium de Leidse fles werd ontdekt. Toch moeten we voorzichtig zijn met de conclusie dat de twaalfjarige Willem de briefconventies onder de knie had. Het inventarisnummer waaruit deze brief komt, wordt in het archief omschreven als ‘concepten van brieven opgesteld door derden voor Willem V om te zenden naar zijn grootmoeder Maria Louise, met, ten dele, afschriften door de prins gemaakt’.[24]

Ze stuurden elkaar niet alleen brieven. Om Willems verzamelzucht te verzadigen, stuurde Maria Louise regelmatig verzamelobjecten zoals munten en fossielen, waar Ineke Huysman eerder over schreef in haar blogpost Grootmoeders gift: munten voor Willem V.

De kinderbrieven van prinses Carolina

Toegeschreven aan Gaetano Manini (ca. 1730-1780/90), Portretminiatuur van Carolina. Koninklijke Verzamelingen, Den Haag, inv.nr. MI-024. Carolina op jonge leeftijd.

Net als haar broer Willem V onderhield prinses Carolina van Oranje-Nassau een frequente briefwisseling met haar grootmoeder. Toen haar vader Willem IV in 1747 erfstadhouder van alle gewesten werd, verhuisde Carolina met haar familie naar Den Haag. Datzelfde jaar werd zij tot erfprinses uitgeroepen, een rol die zij een jaar later weer verloor door de geboorte van Willem V. Van jongs af aan vrolijkte Carolina het hof op met haar muzikale geest en prachtige zangstem, en met haar oor voor talent nodigde ze in 1765 de jonge Mozarts uit naar Den Haag om voor het hof op te treden.[25] Dat ze als kind al creatief van aard was, valt ook te zien in haar brieven aan haar grootmoeder Maria Louise:

Prinses Carolina aan Maria Louise van Hessen-Kassel, ongedateerd, na maart 1748, Koninklijke Verzamelingen, Den Haag, A28-015_020.

Seer Lieve Grootmama,

Ik hoope dat Grootmama nog gezond zijt en bedanke U voor de presenten, ze zijn mij zeer aangenaam; Recommandere vorders mij in Uwe aandenkinge: mijn klein broertje is zeer gezond, en groeit wel. Hiermede blijve met veel liefde,

Princesse d’Orange.[26]

De gekrulde initialen, het sierlijke handschrift, de beleefde toon. In tegenstelling tot het ietwat onzorgvuldige handschrift van haar broertje, maakte Carolina er een waardig kunstwerkje van. Aan meisjes werden bij het briefschrijven andere eisen gesteld dan aan jongens. Hoe die genderverwachtingen eruitzagen, laten de etiquetteboekjes van die tijd zien.[27]

De boekjes schreven meer voor dan een verzorgd handschrift. Meisjes uit gegoede kringen, zoals Carolina, hoorden zich bescheiden en dankbaar op te stellen.[28] Ouders hoopten hun dochters zo te vormen tot vrouwen die zich later naar hun stand zouden gedragen: welgemanierd, en altijd eerbiedig tegenover wie boven hen stond. Mogelijk speelden deze idealen ook een rol in Carolina’s opvoeding; veel van haar brieven bestaan uit beleefde bedankjes voor haar grootmoeders presentjes. Zo bedankte het negenjarige meisje beleefd voor de gebakjes die ze in de post ontving: ‘… je vous remercie des petit gateaû que vous m’avez envoyez,’[29] en ook hier sluit ze af met een sierlijke, conventionele handtekening: 

Fragment uit: Prinses Carolina aan Maria Louise van Hessen-Kassel, 20 september 1752, Koninklijke Verzamelingen, Den Haag, A28-015_016.

Soms stuurde ze zelf een presentje op naar haar grootmoeder. Op 4 december 1751 gaat er thee naar Leeuwarden, met een briefje erbij van de achtjarige Carolina:

Ma très chère Grand Maman,

Je prens la liberté de vous envoyer du thé, j’espère qu’il seras de votre gout, est qu’il vous fera souvenir de moi, qui vous aime toujours sincèrements. Ma très chère maman vous fait ces compliments; elle ce porte, Dieu merci, en merveille, et mon frère aussi, il ne vous oublie pas.

Je suis, ma tres chere Grandmaman, votre tres obeisante petite fille
C.P. D’Orange Nassau
La Haye 4 Xber 1751.[30]

Vertaling:

Mijn lieve grootmoeder,

Ik neem de vrijheid u wat thee te sturen. Ik hoop dat die naar uw smaak zal zijn en u aan mij zal doen denken; ik houd altijd oprecht van u. Mijn allerliefste mama doet u de groeten; met haar gaat het, God zij dank, uitstekend, en met mijn broer ook. Hij vergeet u niet.

Ik ben, mijn allerliefste grootmoeder, uw zeer gehoorzame kleindochter
C.P. d’Orange Nassau.[31]

De brief is van zes weken na de dood van Willem IV. Carolina bericht haar grootmoeder, die dus net haar zoon had verloren, dat het met mama uitstekend gaat. Niet uit onverschilligheid: zo hoorde een brief eruit te zien. Wat er in die weken werkelijk speelde, paste niet in het formulier.

Dat deze conventies zo strikt werden gehanteerd, lezen we tot slot terug in een andere brief van de twaalfjarige Carolina. Zo verontschuldigt ze zich voor haar gekrabbelde handschrift, ze had het in haast opgesteld: ‘Excusé ce griffonage c’est en grande hâte.’[32] Waarschijnlijk wist Carolina dat haar grootmoeder veel waarde hechtte aan een goede brief en zag ze zich daarom genoodzaakt te verontschuldigen.

Dat gender daarbij meespeelde, laten de brieven zelf zien. Hendrik hoort van zijn moeder dat bijna elk woord gecorrigeerd moest worden, en wat zij van hem verlangde was een brief die deugde als oefening voor het bestuur dat hem wachtte. Carolina wordt geprezen om haar sierlijke hand en haar bescheiden toon, precies wat de etiquetteboekjes van een meisje van haar stand vroegen. Voor allebei was de brief een oefening in de rol die voor hen klaarlag. Maar het waren verschillende rollen.

De brieven laten zien hoe vroeg deze kinderen deel gingen uitmaken van de briefcultuur van het stadhouderlijk hof. Hun stem horen we daarin niet rechtstreeks: wat we lezen is een kind dat schrijft zoals het hoort, onder het oog van een moeder, een grootmoeder of een tutor. Juist dat maakt deze briefjes bruikbaar. Ze laten zien hoe een kind aan het hof werd gevormd, en wat er van een prins of prinses werd verwacht.

Lucienne Langedijk-Lynch, 18 augustus 2026

---

Noten

[1] Lidewij Nissen, ‘Powerful Partners. The Female Consorts of the Nassau Stadtholders in the Seventeenth-Century Dutch Republic’, PhD diss. (Radboud Universiteit, 2025): 163.

[2] Fragment uit: Willem V aan Anna van Hannover, 6 november 1758, KV Den Haag, A30-430a_146.

[3] Michael Green, Lars Cyril Nørgaard en Mette Birkedal Bruun, ‘En privé & en public: The Epistolary Preparation of the Dutch Stadtholders’, Journal of Early Modern History 24 (2020): 262.

[4] Green, ‘En privé & en public’, 255.

[5] Ibidem, 262.

[6] Feike Dietz en Ramona Negrón, ‘Kinderen in de achttiende eeuw: Dromen, beelden en sporen’, Jaarboek de Achttiende Eeuw 57 (2025): 9.

[7] Philippe Ariès, Centuries of Childhood (New York 1962), 126, in: Dietz, ‘Kinderen in de achttiende eeuw’, 11.

[8] Dietz, ‘Kinderen in de achttiende eeuw’, 13.

[9] Ibidem.

[10] Ibidem, 12.

[11] Hendrik Casimir II aan Albertine Agnes van Nassau, 1663-1669, KV Den Haag, A25a-001_003, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/albertineagnes/A25a-001_003.PDF.

[12] Michael Green, ‘The Orange-Nassau family at the educational crossroads of the stadtholder’s position (1584–1711)’, Dutch Crossing 43 nr. 2 (2019): 116.

[13] Nissen, ‘Powerful Partners’, 152.

[14] Ibidem, 151-52.

[15] Albertine Agnes van Oranje Nassau aan Hendrik Casimir II von Nassau-Dietz, 14/24 oktober 1666, KV Den Haag, inv. A26-004, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/albertineagnes/A26-004_002.PDF.

[16] Hendrik Casimir II aan Albertine Agnes van Nassau, 1663-1669, KV Den Haag, A25a-001_002, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/albertineagnes/A25a-001_002.PDF.

[17] Vrije vertaling van het boven geciteerde fragment.

[18] Nissen, ‘Powerful Partners’, 164.

[19] Ibidem.

[20] Willem V aan Maria Louise van Hessen-Kassel, 9 januari 1753, KV Den Haag, A28-14_001, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/mlvanhessenkassel/A28-14_001.pdf.

[21] Willemijn Ruberg, Conventional Correspondence: Epistolary Culture of the Dutch Elite, 1770-1850 (Brill, 2011), 126.

[22] NL-HaKV, Koninklijke Verzamelingen, Den Haag, A31 Willem V Batavus, Prins van Oranje-Nassau (1748-1806), inv.nr. A31-465, https://www.koninklijkeverzamelingen.nl/archievenoverzicht-online/file/110043655.

[23] Vrije vertaling van het boven geciteerde fragment.

[24] NL-HaKV, Koninklijke Verzamelingen, Den Haag, A31 Willem V Batavus, Prins van Oranje-Nassau (1748-1806), inv.nr. A31-465: ‘Concepten van brieven opgesteld door derden voor Willem V om te zenden naar zijn grootmoeder Maria Louise, 1759-1763. Met, ten dele, afschriften door de prins gemaakt’.

[25] Veronica van Amerongen, ‘Dames in majeur: Vrouwelijk muziekmecenaat in de Republiek der Nederlanden’, PhD diss. (Universiteit Utrecht, 2021): 191.

[26] Prinses Carolina aan Maria Louise van Hessen-Kassel, ongedateerd, na maart 1748, KV Den Haag, A28-015_020, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/mlvanhessenkassel/A28-015_020.pdf.

[27] Ruberg, Conventional Correspondence, 153.

[28] Ibidem, 154.

[29] Fragment uit: Prinses Carolina aan Maria Louise van Hessen-Kassel, 20 september 1752, KV Den Haag, A28-015_016, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/mlvanhessenkassel/A28-015_016.pdf.

[30] Prinses Carolina aan Maria Louise van Hessen-Kassel, 4 december 1751, KV Den Haag, A28-015_017, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/mlvanhessenkassel/A28-015_017.pdf.

[31] Vrije vertaling van het boven geciteerde fragment.

[32] Fragment uit: Prinses Carolina aan Maria Louise van Hessen-Kassel, 10 september 1755, KV Den Haag, A28-015_014, https://resources.huygens.knaw.nl/media/stadhoudersvrouwen/mlvanhessenkassel/A28-015_014.pdf.

Literatuur

Ariès, Philippe, Centuries of Childhood: A Social History of Family Life, New York, 1962. Oorspronkelijk verschenen als L’Enfant et la vie familiale sous l’Ancien Régime. Parijs, 1960.

Dietz, Feike en Ramona Negrón, ‘Kinderen in de achttiende eeuw: Dromen, beelden en sporen’, Jaarboek de Achttiende Eeuw 57 (2025): 7-26.

Green, Michael, ‘The Orange-Nassau family at the educational crossroads of the stadtholder’s position (1584–1711)’, Dutch Crossing 43 nr. 2 (2019): 99-126.

Green, Michaël, Lars Cyril Nørgaard en Mette Birkedal Bruun, ‘En privé & en public: The Epistolary Preparation of the Dutch Stadtholders’, Journal of Early Modern History 24 (2020): 253-279.

Nissen, Lidewij, ‘Powerful Partners. The Female Consorts of the Nassau Stadtholders in the Seventeenth-Century Dutch Republic’, PhD diss. Radboud Universiteit, 2025.

Ruberg, Willemijn, Conventional Correspondence: Epistolary Culture of the Dutch Elite, 1770-1850, Brill, 2011.

Van Amerongen, Veronica, ‘Dames in majeur: Vrouwelijk muziekmecenaat in de Republiek der Nederlanden’, PhD diss. Universiteit Utrecht, 2021.

Brieven

Hendrik Casimir II aan Albertine Agnes van Nassau, 1663-1669, KV Den Haag, A25a-001_002.

Hendrik Casimir II aan Albertine Agnes van Nassau, 1663-1669, KV Den Haag, A25a-001_003.

Albertine Agnes van Oranje Nassau aan Hendrik Casimir II von Nassau-Dietz, 14/24 oktober 1666, KV Den Haag, inv. A26-004.

Willem V aan Maria Louise van Hessen-Kassel, 9 januari 1753, KV Den Haag, A28-14_001.

Prinses Carolina aan Maria Louise van Hessen-Kassel, 10 september 1755, KV Den Haag, A28-015_014.

Prinses Carolina aan Maria Louise van Hessen-Kassel, 20 september 1752, KV Den Haag, A28-015_016.

Prinses Carolina aan Maria Louise van Hessen-Kassel, 4 december 1751, KV Den Haag, A28-015_017.

Prinses Carolina aan Maria Louise van Hessen-Kassel, ongedateerd, na maart 1748, KV Den Haag, A28-015_020.

Willem V aan Anna van Hannover, 6 november 1758, KV Den Haag, A30-430a_146.

NL-HaKV, Koninklijke Verzamelingen, Den Haag, A31 Willem V Batavus, Prins van Oranje-Nassau (1748-1806), inv.nr. A31-465.

Op een avond in september 1751¹ at stadhouder Willem IV van Oranje-Nassau vijftien gedroogde pruimen met daarbij brood en een flinke hoeveelheid saus. Dat was geen uitspatting maar een poging om van zijn verstopping af te komen. In de brieven aan zijn vrouw Anna van Hannover schreef hij openhartig over zulke lichamelijke ongemakken en over de middelen die hem verlichting brachten. Wanneer hij last had van zware buikkrampen en diarree, hielpen kleine slokjes warme chocolade hem soms door de ergste pijn heen.

Tussen berichten over benoemingen, geldzaken, oorlogsdreiging en politieke tegenstanders vertelden Anna en Willem elkaar in hun brieven wat zij hadden gegeten en gedronken. Ze klaagden over mislukte diners, bespraken goede wijnen en medische diëten en stuurden elkaar etenswaren.²

Eten onderweg en aan het hof

Toen Willem voor een kuur in Aken verbleef, schreef hij³ Anna enthousiast dat hij uitstekend had gegeten: vlagzalm en forel. Omdat zij daarvan zelf niet kon meegenieten, stuurde hij⁴ haar een plaatselijke forelpastei.

Niet iedere maaltijd was een succes. Tijdens een gespannen politiek verblijf in Amsterdam klaagde Willem⁵ dat men hem zeer slecht klaargemaakte gerechten had voorgezet. Mogelijk ergerde dat hem des te meer omdat hij zich in de stad toch al weinig welkom voelde. Op reis koos hij vaak voor betrekkelijk lichte gerechten, zoals kiphachee met vermicellisoep⁶, lamsragout en hazenpastei⁷. Tegelijk maakte hij van zijn reizen gebruik om voorraden in te slaan. In Frankfurt liet hij twee dozijn Westfaalse hammen en gedroogde rundertongen kopen. Die waren daar volgens hem beter en goedkoper dan elders.⁸

Het eten aan het hof van Willem en Anna was rijker dan Anna in haar jeugd gewend was geweest. Haar vader, koning George II, stond bekend om de soberheid van zijn tafel. Hij liet weinig verschillende gerechten serveren, waaronder rosbief van matige kwaliteit, en wilde dat het eten zonder kruiden en uitgebreide sauzen werd opgediend.⁹

Het belangrijkste diner van de dag werd aan het hof doorgaans al rond twee uur ’s middags geserveerd. Het avondeten was veel eenvoudiger. Omdat er ’s avonds tijd moest overblijven voor kaartspelen en ander vermaak, bestond dit meestal uit een lichte maaltijd in buffetvorm. De aanwezigen konden daarvan ergens tussen negen uur ’s avonds en twee uur ’s nachts eten.¹⁰

Bij de dagelijkse maaltijden werd vooral donker roggebrood en volkorenbrood van het Duitse type geserveerd. Het duurdere witte Franse brood bleef voor bijzondere gelegenheden bewaard. Gevogelte en varkensvlees namen een belangrijke plaats in op het menu, met onder meer kalkoen, kip, spek en worst. Ook aan wild werd veel geld uitgegeven. Rundvlees lijkt in deze jaren veel minder vaak te zijn geserveerd dan in de zeventiende eeuw, toen het juist een van de populairste vleessoorten was. Dat hield waarschijnlijk verband met de zware uitbraken van runderpest die Holland en Friesland vanaf het midden van de jaren 1740 troffen en een groot deel van de veestapel vernietigden.¹¹

Het Friese hofmenu was rijk aan dierlijke vetten. Zuivel werd veel gebruikt. Kaas en room verschenen geregeld op tafel en de kippen op de landgoederen werden met karnemelk vetgemest. Melk zelf werd zelden als drank geserveerd en vooral bij het koken gebruikt. Ook groenten, zeevis en krabben vormden aanzienlijke posten in de hofrekeningen. Aan fruit werd zoveel uitgegeven dat citroenen in de boekhouding een eigen vermelding kregen.¹²

Vanaf 1735 stond de hofkeuken onder leiding van de Franse meesterkok Vincent La Chapelle, die als ‘chef d’office’ en ‘chef de cuisine’ aan het hof van Willem IV werd aangesteld. Zijn vijfdelige Le Cuisinier moderne, opgedragen aan de prins, combineerde Franse haute cuisine met Engelse, Nederlandse en ‘Friese’ gerechten. Op de verjaardag van Willems moeder Maria Louise bereidde ‘Mr Vincent’ volgens Willem een voortreffelijke maaltijd, afgesloten met een schitterend dessert.

Fruit, garnalen en gebak

Anna had een voorliefde voor fruit. Die smaak ging terug tot haar jeugd aan het Engelse hof. Bij het gezamenlijke ontbijt van de koninklijke familie stond fruit met zure room op tafel, waarbij warme chocolademelk werd gedronken. Ze hield ook van zoetigheid en gebak. Tijdens haar verblijf in het Engelse kuuroord Tunbridge Wells maakte zij ’s morgens eerst een wandeling. Daarna volgde een laat ontbijt met plumcake en bier. Bij haar huwelijksbanket in 1734 werd vlaai geserveerd, een Nederlandse specialiteit die door de bedienden van Willem was bereid. ¹³

De verhouding tussen Maria Louise van Hessen-Kassel en haar schoondochter was geregeld gespannen. Om die wat te verbeteren, stuurde Maria Louise fruit uit haar eigen tuinen, maar ook verse garnalen, kruiden en salades naar Anna in het Stadhouderlijk Hof in Leeuwarden. Zelf woonde zij inmiddels even verderop in dezelfde straat. Toch vroeg Anna aan Willem, die op dat moment in Duitsland verbleef, om zijn moeder voor de kruiden en salades te bedanken. Dat zij haar echtgenoot als tussenpersoon inschakelde voor een geschenk dat van nauwelijks honderd meter verderop kwam, zegt veel over de onderlinge verhoudingen.¹⁴ Toen Maria Louise rond Pasen een kievitsei stuurde, bedankte Anna haar bij hoge uitzondering wel zelf, al deed zij dat slechts met enkele regels onderaan een brief die Willem¹⁵ toch al aan zijn moeder schreef.

Wijn, koffie en chocolade

Koffie, thee en chocolade waren vertrouwde dranken aan het hof. Chocolade werd bij het ontbijt geschonken, maar gold ook als versterkend middel en medicijn. Voor Willem was warme chocoladedrank tijdens perioden van ziekte soms een van de weinige dingen die hij kon verdragen. Tijdens een stormachtige boottocht over de Zeeuwse wateren werd Willem op de Roompot vlak voordat ze het Veerse Gat bereikten ‘vreselijk heen en weer geschud’. Toch schreef hij¹⁶ Anna dat hij zich ‘als een dapper man’ staande had gehouden. Dat was volgens hem des te opmerkelijker omdat hij koffie, twee grote sneden brood met boter en een stuk koek had gegeten. Vooral die koek had zijn maag bijna doen omkeren, maar daadwerkelijk zeeziek werd hij niet.

Wijn kreeg in hun brieven minstens zoveel aandacht. Anna wachtte¹⁷ vol verlangen op Tokajer, een kostbare Hongaarse wijn uit de streek Tokaj, die vooral bekendstond om zijn zoete varianten. Willem schreef enthousiast¹⁸ over uitstekende Madeira die hij te drinken had gekregen. Bij een diner ontving hij de restanten van een mand met veertig jaar oude Hongaarse wijn. Hij beloofde de¹⁹ flessen zorgvuldig te bewaren om Anna er later op te trakteren.

Toen Willem in Dieren verbleef, stelde hij²⁰ Anna gerust dat zij niet bang hoefde te zijn dat hij te veel dronk. Hij kon zich moeilijk onttrekken aan het drinken met de burgemeesters die hij daar ontmoette: men moest nu eenmaal ‘meehuilen met de wolven’. Wel deed hij veel plaatselijk fonteinwater bij zijn Pontac, een Bordeauxwijn. Volgens Willem ontstond zo een heerlijk drankje dat veel mensen voor echte Bourgogne aanzagen.

Niet iedereen in hun omgeving hield zich even goed in. Anna berichtte eens dat Charles Bentinck, de jongere broer van haar politieke adviseur Willem Bentinck, zich beroerd voelde nadat hij de avond ervoor te veel vin d’Hermitage had gedronken, een krachtige wijn uit het Rhônedal.²¹ Diezelfde Charles hield ook²² van punch, een mengdrank van alcohol, water, suiker en meestal citrusvruchten. Tijdens een verblijf op Het Loo liet hij een flinke hoeveelheid punch maken en trok hij vervolgens met een gezelschap het bos in.

De kinderen aan tafel

Ook bij de opvoeding van de kinderen speelde eten een rol. Dat Anna nadrukkelijk aandacht besteedde aan de eetlust van de jonge Willem V, doet vermoeden dat die eerder reden tot zorg had gegeven. ‘Het kleine jongetje is vrolijk en eet iedere dag zijn worteltjes’, meldde zij²³ tevreden aan Willem.

Toen zijn vijfjarige zus Carolina na de geboorte van haar broertje de mazelen kreeg, mocht zij niet bij haar moeder of de baby komen. Vader Willem nam haar daarom bij zich op zijn kamer, omdat hij bang was dat zij zich eenzaam of jaloers zou voelen. Ook Lady Portland, de moeder van Willem Bentinck en Anna’s vroegere gouvernante, hield rekening met Carolina’s gevoelens. Zij stuurde haar via haar zoon een porseleinen kinderserviesje. Bentinck meldde dat Carolina het geschenk dankbaar aannam en hem vervolgens dwong een deel van haar avondeten op te eten.²⁴

De eerste aardappels

Anna en Willem behoorden waarschijnlijk tot de eerste aardappeleters aan het Nederlandse hof. De hovenier van Maria Louise, de botanicus Johann Hermann Knoop, begon in 1742 aardappelen te verbouwen. Hij had het gewas leren kennen via de botanicus David Meese.²⁵ Volgens een andere bron had jonkheer Vegelin van Claerbergen de plant al enkele jaren eerder naar Friesland gebracht. Mede door tussenkomst van de dichter en politicus Willem van Haren zouden de aardappelen uiteindelijk op de tafel van Maria Louise zijn beland.²⁶

In december 1742 kwamen Willem en Anna naar Leeuwarden, waar Anna de geboorte van haar kind wilde afwachten. Maria Louise had voor haar gasten een verrassing voorbereid. Tijdens het diner werd met enig ceremonieel een grote schotel binnengedragen.²⁷ Volgens de overlevering aten Anna, Willem en Maria Louise die avond voor het eerst gezamenlijk aardappelen. Wat toen nog als een bijzonderheid werd gezien zou later bijna vanzelfsprekend op het Nederlandse bord belanden.

Ineke Huysman, 19 juli 2026

---

1. Willem IV aan Anna van Hannover, 25 september 1751, KV, A30-VIa-3. ↩︎
2. De hier besproken briefwisseling tussen Anna van Hannover en Willem IV wordt bewaard bij Koninklijke Verzamelingen, Den Haag, inventarisnummers A29 en A30 en is online te raadplegen via Early Modern Letters Online (EMLO). ↩︎
3. Willem IV aan Anna van Hannover, 4 september 1751, KV, A30-VIa-3. ↩︎
4. Willem IV aan Anna van Hannover, 29 september 1751, KV, A30-VIa-3. ↩︎
5. Willem IV aan Anna van Hannover, 2 september 1748, KV, A30-VIa-2. ↩︎
6. Willem IV aan Anna van Hannover, 18 juni 1751, KV, A30-VIa-3. ↩︎
7. Willem IV aan Anna van Hannover, 1 februari 1742, KV, A30-VIa-1. ↩︎
8. Veronica Baker-Smith, A Life of Anne of Hanover (1995) 78. ↩︎
9. Ibidem, 12. ↩︎
10. Ibidem, 17. ↩︎
11. Ibidem, 147-150. ↩︎
12. Ibidem, 52, 150. ↩︎
13. Ibidem, 20, 27, 47. ↩︎
14. Ibidem, 63. ↩︎
15. Willem IV aan Maria Louise van Hessen-Kassel, met naschrift van Anna van Hannover, KV, A28-008. ↩︎
16. Willem IV aan Anna van Hannover, 21 mei 1751, KV, A30-VIa-3. ↩︎
17. Anna van Hannover aan Willem IV, 4 september – 5 oktober 1751, KV, A29-171. ↩︎
18. Willem IV aan Anna van Hannover, 8 februari 1742, KV, A30-VIa-1. ↩︎
19. Willem IV aan Anna van Hannover, 21 september 1751, KV, A30-VIa-3. ↩︎
20. Willem IV aan Anna van Hannover, 4 mei 1735, KV, A30-VIa-1. ↩︎
21. Baker-Smith, A Life of Anne of Hanover, 112. ↩︎
22. Anna van Hannover aan Willem IV, 7 juli 1745, KV, A29-171. ↩︎
23. Anna van Hannover aan Willem IV, 4 september – 5 oktober 1751, KV, A29-171. ↩︎
24. Baker-Smith, A Life of Anne of Hanover, 108. ↩︎
25. C. Wagenaar, ‘Johann Hermann Knoop en de kunst van de geschiedenis’, Bulletin KNOB 2016, nr. 3 (2016): 132-146. ↩︎
26. M. de Nes, Marijke Meu. Maria Louise van Hessen-Cassel, Kroon-Serie No. 11 (Hoorn: Uitgevers-Maatschappij “West-Friesland”, z.j. ) 133-134. ↩︎
27. Ibidem. ↩︎

Douwe Sirtema van Grovestins was een Friese jonker, kamerheer en vertrouweling aan het hof van Willem IV en Anna van Hannover. Vanuit die positie hield hij Marie Louise van Hessen-Kassel, de moeder van Willem IV, uitvoerig op de hoogte van wat er rond het stadhouderlijk echtpaar gebeurde. Zijn brieven gaan over hofzaken en politiek, over gezondheid, bevallingen, kinderen, emoties en de dagelijkse gang van zaken aan het hof. Er zijn 256 brieven van hem aan Marie Louise bewaard gebleven bij Koninklijke Verzamelingen in Den Haag. Deze brieven worden momenteel gedigitaliseerd en komen binnenkort online.

Ook over de geboorte van haar kleinzoon Willem V op 8 maart 1748 schreef Grovestins al de volgende dag uitvoerig vanuit Den Haag aan Marie-Louise. Hij had de bevalling van dichtbij meegemaakt: hij bevond zich in de kamer naast de kraamkamer. Daardoor kon hij haar heel precies vertellen hoe de nacht was verlopen. Grovestins schreef, vrij vertaald uit het Frans, onder andere het volgende:

Mevrouw,

Gisteren had ik het zo buitengewoon druk dat ik nauwelijks tijd had om het adres op de brief van Zijne Hoogheid [Willem IV] aan Uwe Hoogheid te schrijven. Ik twijfel er niet aan dat u ervan overtuigd bent dat ik tot in het diepst van mijn ziel verheugd ben, en dat ik Uwe Hoogheid van harte gelukwens met deze gelukkige gebeurtenis. Moge de hemel het kind bewaren en zegenen, nu het zo goed begonnen is.

Donderdagavond om half 10 deed Hare Koninklijke Hoogheid [prinses Anna] mij de eer mij te zeggen ‘ick meende dat strack kraaken soude, maer nu geloof ik dat het nog wat duuren zal’ [oorspronkelijk Nederlands citaat, waarmee waarschijnlijk bedoeld wordt: ik dacht dat mijn vliezen spoedig zouden breken, maar nu geloof ik dat het nog wel even zal duren]. Aan haar houding merkte ik dat de zaak niet lang meer uitgesteld zou worden. Ik liet de nachtwacht van de bedienden verdubbelen en hield mij gereed om bij de eerste tekenen naar het hof te gaan. Omstreeks twee uur [’s nachts] begon Hare Hoogheid enkele weeën te voelen, maar nog niet sterk genoeg om de vroedvrouw te laten komen. Tegen drie uur merkte men echter dat het ernst was. Men liet de vroedvrouw halen en alles stond binnen een ogenblik klaar. Ik begaf mij op datzelfde moment naar het hof.

De vroedvrouw constateerde dat het kind eraan kwam, maar dat er als eerste een voetje zichtbaar was. Dat bezorgde Zijne Hoogheid [Willem IV] vreselijke ongerustheid, en hem hield ik in de kamer ernaast gezelschap. Ik verzekerde de Prins dat het niets te betekenen had, en dat als er nog twee of drie weeën kwamen, het kind er zou zijn. Ik had het geluk een goede profeet te zijn: bij de tweede wee werd Hare Koninklijke Hoogheid gelukkig verlost van een mooie en flinke prins. Professor Winter [de hofarts] kwam uit de kamer om het de Prins te vertellen. Oordeel zelf, Mevrouw, over onze onuitsprekelijke vreugde: tranen van ontroering en opluchting vloeiden, en de eerste woorden van de Prins waren om God te danken voor de voorspoedige verlossing en de zegen.

Hare Koninklijke Hoogheid werd naar bed gebracht en maakte het zo goed als maar kon. De jonge prins opende zijn grote ogen en liet een stem horen die even krachtig was als die van prinses Carolina toen zij geboren werd. Hare Koninklijke Hoogheid heeft daarna meteen drie uur geslapen en de afgelopen nacht volmaakt goed doorgebracht. Ook de melk is op gang gekomen. De jonge prins heeft een goed gezicht, maakt het uitstekend, en lijkt op prinses Carolina en op de Prins. […]

Dat het kind ‘met de voet kwam’, zoals Grovestins schreef, wees op een gevaarlijke afwijkende ligging. Bij een gewone bevalling kwam het hoofd eerst. Hier gebeurde dat niet: één voet of beide voeten kwamen als eerste tevoorschijn. Zo’n voetligging maakte de bevalling riskanter omdat het kind moeilijker geboren kon worden en er meer gevaar was voor verstikking of beschadiging. Dat Grovestins in de kamer ernaast Willem IV probeerde gerust te stellen, laat zien hoe gespannen de situatie aan het hof was. Er waren al eerder twee kinderen dood geboren en in 1746 was het dochtertje Anna kort na de geboorte gestorven. De geboorte van een gezonde zoon was daardoor ook een dynastieke kwestie. De erfopvolging stond op het spel.

Ook Willem IV schreef zijn moeder direct na de geboorte. De dag erna verontschuldigde hij zich bij Marie Louise voor de haast en verwarring van zijn eerste brief die hij de vorige ochtend tussen vier en vijf uur had geschreven. Hij was zo ontroerd geweest, schreef hij, dat hij nauwelijks zijn hand stil kon houden. Zijn brief sluit mooi aan bij het verslag van Grovestins.

Borstvoeding

Ook daarna bleef Grovestins Marie Louise uitvoerig informeren over de toestand van moeder en kind. Op 12 maart schreef hij dat Anna’s melk goed op gang was gekomen en zelfs zo overvloedig was dat de jonge prins niet alles kon drinken. Daarom werd er tijdelijk een ander kind gehaald om de borsten leeg te drinken. Uit zijn brief blijkt dus dat Anna zelf voedde, al was er meteen praktische hulp nodig. Dat detail wordt bevestigd door Willem IV zelf. In zijn brief van 9 maart schreef hij dat Anna de baby aan de borst zou leggen zodra hij wakker werd. In een naschrift kon hij al melden dat ‘het kleine manneke’ [‘le petit bonhomme’] inmiddels aan de borst lag, al was hij nog wat onhandig.

Dat Anna zelf de borst gaf en dat het kind dicht bij haar sliep, is veelzeggend. Aan vorstelijke hoven werd de voeding van pasgeborenen vaak aan minnen of voedsters overgelaten. Deze brief [vrij vertaald uit het Frans met Nederlandse citaten] van Grovestins aan Marie-Louise laat zien dat haar schoondochter in de eerste dagen na de geboorte ook lichamelijk nauw betrokken was bij de zorg voor haar zoon:

Mevrouw,

God zij dank gaat alles bij voortduring naar wens.

In de nacht van zaterdag op zondag heeft Hare Koninklijke Hoogheid redelijk goed geslapen, al was het niet aan één stuk door. Zondagochtend heeft ze nog bijna drie uur gerust. De melk kwam zo overvloedig op gang dat de jonge prins niet alles kon drinken, en Hare Koninklijke Hoogheid was genoodzaakt een ander kind te laten halen ‘om de borsten door te drinken’ [oorspronkelijk Nederlands citaat], wat voorlopig nog steeds gebeurt. De Erfprins begint inmiddels zó goed te drinken dat er weldra geen tweede zuigeling meer nodig zal zijn. Het is een mooi kind, sterk en stevig, met een gezond uiterlijk, mooi van gezicht, een goed gevormd lichaam, en zijn stem is zo krachtig alsof hij al één maand oud is. Uwe Hoogheid hoeft zich slechts voor te stellen hoe Prinses Carolina kort na haar geboorte was.

In de nacht van zondag op maandag werd Hare Koninklijke Hoogheid vaak door het kind gewekt, maar de afgelopen nacht hebben ze beiden drie uur achter elkaar geslapen zonder wakker te worden. Uwe Hoogheid zal wel begrijpen dat na zo’n slaap de gezondheid volmaakt is en dat er aan onze tevredenheid niets ontbreekt.

Prinses Carolina houdt al heel veel van haar broertje. Ze zegt nu dat ze prins George van Engeland wil trouwen, omdat ze dat zonder haar nieuwe broertje niet had kunnen doen, dat lieve prinsesje! Toen ze hoorde dat Hare Koninklijke Hoogheid was bevallen, was haar eerste vraag: ‘hoe vaart mijn lieve mama?’ [oorspronkelijk Nederlands citaat].

Zijne Hoogheid [Willem IV] is opnieuw verkouden; ik ben er niet verbaasd over gezien al zijn vermoeienissen, zij het dat de officiële gelukwensen worden uitgesteld tot na de doop. De vreugde is hier algemeen en onbeschrijfelijk, en de voorbereidingen voor de doop zijn zeer omvangrijk, hoewel het tijdstip nog niet is vastgesteld. Ik laat het Uwe Hoogheid weten zodra het bepaald is, want er moet nog zoveel geregeld worden. […]

Het spijt mij zeer dat men in Friesland in deze dagen het erfstadhouderschap in de vrouwelijke lijn niet heeft afgekondigd, en dat het juist de oude vrienden van de Prins zijn die het hebben uitgesteld. Het jonge prinsje zal Erfprins worden genoemd; de namen die hij zal dragen zullen Uwe Hoogheid bekend worden gemaakt […]

Dat Carolina, net pas vijf jaar oud, prins George van Engeland als toekomstige echtgenoot noemde, was waarschijnlijk geen toevallige opmerking. In 1747 was het stadhouderschap in Holland ook in vrouwelijke lijn erfelijk verklaard. Daardoor was Carolina korte tijd erfprinses: als enige levende kind van Willem IV en Anna van Hannover kon zij haar vader opvolgen. Met de geboorte van haar broer Willem V in maart 1748 veranderde dat. Carolina hoefde niet langer als eerste opvolger te gelden en werd opnieuw makkelijker denkbaar als huwelijkskandidaat binnen de Europese vorstelijke politiek, bijvoorbeeld richting Engeland. Dat huwelijk kwam er niet. Carolina trouwde in 1760 met Karel Christiaan van Nassau-Weilburg.

De geboorte van Willem V loste veel dynastieke spanning op, maar de erfopvolging was daarmee nog niet in alle gewesten juridisch geregeld. Ook daaraan refereerde Grovestins in zijn brief. Zijn klacht over Friesland verwijst naar het feit dat Holland het erfstadhouderschap in november 1747 in mannelijke én vrouwelijke lijn erfelijk had verklaard, terwijl de Friese Landdag dat besluit voor de vrouwelijke lijn bleef uitstellen. Juist in het thuisgewest van Willem IV lag dat gevoelig. Pas in juni 1748, onder druk van de Friese onrust, besloten de Staten van Friesland de erfelijkheid ook in vrouwelijke lijn toe te staan.

In het late najaar van 1711 deed er aan het Friese hof een gevaarlijk gerucht de ronde. De pasgeboren prins van Oranje, Willem Karel Hendrik Friso, de latere stadhouder Willem IV, zou niet het echte kind van Maria Louise van Hessen-Kassel zijn. De naam die in dit verband steeds terugkomt, is die van Henriëtte Amalia van Anhalt-Dessau: Maria Louises schoonmoeder, grootmoeder van het kind, en op dat moment een vrouw wier positie aan het hof onder druk stond. Haar zoon Johan Willem Friso was kort daarvoor, op 14 juli 1711, verdronken bij het Hollands Diep. Toen het kind op 1 september werd geboren, was Friso dus al bijna zeven weken dood. Dat maakte die beschuldiging extra beladen. Het ging om de eer van Maria Louise en om de vraag of de postuum geboren prins wel echt de rechtmatige erfgenaam was.¹

Het dossier dat hierover in Tresoar in Leeuwarden wordt bewaard, laat zien hoe snel een roddel kon veranderen in een politieke kwestie. Het bestaat uit verklaringen, brieven en notities in het Nederlands, Frans en Duits. Ook de brieven van Carl, landgraaf van Hessen-Kassel, aan zijn dochter Maria Louise, die bij de Koninklijke Verzamelingen in Den Haag worden bewaard, spelen een belangrijke rol. Ze laten zien hoe hij de schade probeerde te beperken.

De kwestie speelde op een moment waarop de verhoudingen aan het Friese hof al onder druk stonden. Henriëtte Amalia van Anhalt-Dessau had niet alleen haar enige zoon verloren, maar ook de centrale positie die ze jarenlang rond hem had ingenomen. In een brief aan raadpensionaris Anthonie Heinsius van 27 juli 1711 presenteert ze zich als een diep getroffen moeder die steun zoekt voor zichzelf en haar familie. Tegelijk was zijn dood voor haar een politieke breuk. Met Johan Willem Friso verdween het middelpunt van haar invloed. De toekomst van het huis Nassau-Dietz verschoof naar een ongeboren kind en naar Maria Louise, de jonge weduwe met wie Henriëtte Amalia toch al een gespannen verhouding had.

Ook Carl van Hessen-Kassel reageerde meteen. Op 4 september 1711 schrijft hij vanuit Oranienstein aan Maria Louise dat hij zich voor de belangen van zijn jonge kleinzoon zal inzetten. Grootmoeder Henriëtte Amalia was toen zelf ook nog in Oranienstein. Ook haar felicitatiebrief van 21 september 1711 aan Maria Louise schreef ze daar. Henriëtte Amalia was dus niet direct na de geboorte in Leeuwarden. Sinds het meerderjarig worden van Johan Willem Friso had ze haar Friese regentschap moeten neerleggen. In 1709 was ze met haar ongehuwde dochters naar Oranienstein in Dietz vertrokken. Daar bleef ze wel een vorstelijke rol spelen. Na de dood van haar zoon kwam ze later in het najaar opnieuw naar Leeuwarden, vermoedelijk om invloed te houden op de voogdij en het regentschap over haar kleinzoon. Tussen 21 september en 27 oktober 1711 moet ze daar zijn aangekomen. In Carls brief van 27 oktober vraagt hij namelijk aan Maria Louise hoe de oude vorstin zich tegenover haar gedraagt en of zij al heeft gezegd wanneer ze weer zal vertrekken.

Een ondergeschoven kind

In die weken ontstond een gerucht over een verwisseling in de kraamkamer. Het kwam aan de orde toen Henriëtte Amalia haar kleinzoon in de kinderkamer bezocht. Daar waren onder anderen vroedvrouw Janneke Bogaert, de min Wytske Ladenius en Christina Maria Jager, weduwe Womraed, de baker, aanwezig. Volgens hun latere verklaringen had Henriëtte Amalia gezegd dat er mensen waren die beweerden dat het kind ‘geen opregte Prins’ was. Die formulering is veelzeggend. Het ging om de suggestie dat er een kind was ondergeschoven. De inzet was groot, want als Maria Louise geen levende zoon had gekregen maar een dood kind of een dochter, kwam de positie van deze tak van Nassau-Dietz direct onder druk te staan. Het ging om het stadhouderschap in Friesland en Groningen en om de betwiste Oranje-erfenis.

Vroedvrouw Janneke Bogaert verklaarde later allereerst dat Maria Louise daadwerkelijk van dit kind was bevallen. Zij had zelf de bevalling begeleid. En ook verklaarde ze dat, terwijl ze bezig was met de verzorging van de jonge prins, Henriëtte Amalia de kamer was binnengekomen en de insinuatie ter sprake had gebracht. Janneke reageerde direct dat het leugens waren. Daarna werd ze, volgens haar eigen verklaring, nog feller: ‘Ja waragtig Uwe Hoogheit, ’t is onse Vorstin haer eijgen kindt.’

Getuigen in de kinderkamer

Ook Christina Maria Jager, weduwe Womraed, speelde een belangrijke rol. Zij was als baker verbonden aan de directe verzorging rond moeder en kind. Tijdens het bewuste gesprek hoorde ze Henriëtte Amalia zeggen dat er mensen waren die beweerden dat het kind geen echte prins was, en hoe de vroedvrouw daar fel tegenin ging. Jager had zich ook zelf in het gesprek gemengd. Volgens haar moesten de mensen die zoiets hadden beweerd ‘gewis Catholijken’ zijn geweest.

Die verklaringen beschermden Maria Louise en ook de vrouwen die bij de geboorte en verzorging betrokken waren. Als er werkelijk een kind was ondergeschoven, zouden juist de vroedvrouw, de min en de baker verdacht zijn geweest. Zij hadden toegang tot de prinses, tot de baby en tot de ruimte waarin de geboorte en verzorging plaatsvonden. Hun felle reactie was dus ook zelfverdediging.

Carl van Hessen-Kassel maakte zich in november zorgen over de toegang van Henriëtte Amalia tot Maria Louise en de kinderen. Het ging toen nog niet expliciet over het gerucht, maar wel over haar bemoeienis met de jonge prins en haar voortdurende aanwezigheid in Maria Louises vertrekken. Op 23 november schreef hij dat hij vond dat Henriëtte Amalia niet meer moest worden toegelaten.

Een dossier tegen de roddel

Half december dook het gerucht expliciet op in Carls brieven. Op 14 december schreef hij aan Maria Louise over de ongegronde en smakeloze praatjes rond haar zoontje. Ook hij wist dat er werd gezegd dat katholieken het verhaal hadden verspreid, dezelfde verklaring die later in de verklaringen terugkomt. Carl geloofde dat niet en schreef dat hij het eerder voor een verzinsel van de oude vorstin zelf hield. Daarmee lag de verdenking al vóór de officiële verhoren bij Henriëtte Amalia.

In de dagen na de escalatie schreef Gustav George von Halcke twee brieven over de zaak. Hij was regeringspresident en geheimraad in Kassel, en een hoge functionaris in directe dienst van Carl. Hij rapporteerde over Maria Louise, de situatie aan het hof en de Oranje-erfenis. Uit zijn brieven blijkt dat hij ook met Henriëtte Amalia had gesproken. Zij was inmiddels ter verantwoording geroepen.

Henriëtte Amalia probeerde haar rol te verkleinen. Ze ontkende dat zij met de vroedvrouw over het gerucht had gesproken. Volgens haar had zij het er alleen met gouvernante Madame de Meijsebourg over gehad. De ophef zou zijn ontstaan door wat de gouvernante ervan had gemaakt. Daarom werd het belangrijk om vast te leggen wie er bij het gesprek in de kinderkamer aanwezig waren. Christina Maria Jager verklaarde onder ede dat zij Meijsebourg toen niet in de kamer had gezien. Dat maakt niet duidelijk waar het gerucht vandaan kwam, maar het verzwakte wel Henriëtte Amalia’s poging om de ophef naar de gouvernante te verschuiven.

Op het eerste gezicht blijft het vreemd dat Henriëtte Amalia zo’n gerucht ter sprake bracht. De pasgeboren prins was immers ook haar kleinzoon. Zijn legitimiteit was dus ook in haar belang. Er waren in deze lijn geen andere mannelijke opvolgers meer. Juist daarom was Willem Karel Hendrik Friso zo belangrijk. Haar opmerking stond niet los van de machtsstrijd die al gaande was. Henriëtte Amalia was naar Leeuwarden gekomen om invloed te houden, maar merkte dat haar positie verzwakt was. Maria Louise kreeg steun van haar vader. Carl bemoeide zich actief met de belangen van zijn kleinzoon. De aanwezigheid van Henriëtte Amalia werd steeds meer als probleem gezien. Misschien speelde haar frustratie daar ook in mee. De stukken bewijzen niet dat zij het gerucht zelf had verzonnen. Carl dacht daar in december 1711 wel aan. Voor hem was zij een mogelijke bron van de insinuatie en een gevaar voor de rust rond zijn dochter.

Bewijs dat geheim moest blijven

De zaak werd vervolgens formeel gemaakt. Op 29 december 1711 legde vroedvrouw Janneke Bogaert haar beëdigde verklaring af. Op 7 januari 1712 volgden de verklaringen van Wytske Ladenius en Christina Maria Jager. Hessel Vegelin van Claerbergen, gedeputeerde van Friesland, liet de stukken opstellen. De vrouwen legden vast wat zij hadden gehoord en gezien, en wie er wel en niet aanwezig waren geweest.

Op 18 januari 1712 schreef Carl vanuit Kassel aan Vegelin dat de bewijsstukken geheim moesten blijven. Volgens hem was het gerucht gebaseerd op duidelijke leugens. Maar nieuwe ruchtbaarheid zou de zaak alleen maar groter maken. De reputatie van Maria Louise moest worden beschermd. Carl verbond de kwestie direct met het welzijn van zijn dochter. De ophef had haar verdriet en onrust gebracht, kort na de bevalling en kort na de dood van haar man. Ook haar gezondheid was zwak. Op 20 januari schreef hij opnieuw aan Maria Louise. Hij had via Von Halcke meer gehoord over de onbezonnen en onware verhalen die haar schoonmoeder had veroorzaakt. Hij waarschuwde zijn dochter om zich deze zaken niet zo aan te trekken dat het haar gezondheid zou schaden. Hij stelde voor haar zus Wilhelmine naar Leeuwarden te laten komen om haar wat afleiding te bezorgen.

Terug naar Oranienstein

Carl richtte zich intussen steeds duidelijker op Henriëtte Amalia’s vertrek. Hij zag haar als de hoofdoorzaak van de slechte toestand van zijn dochter. Maria Louise moest voorlopig afstand houden. Gesprekken met Henriëtte Amalia moesten worden vermeden. Haar aanwezigheid in Leeuwarden moest zo snel mogelijk eindigen. Kort daarna vertrok Henriëtte Amalia uit Leeuwarden. De bronnen noemen geen exacte vertrekdatum, maar duidelijk is wel dat zij naar Oranienstein terugkeerde, haar paleis in Dietz. In een brief aan Heinsius van 6 augustus 1713 kijkt ze zelf bitter op deze periode terug. Zij zag zich niet als aanstichtster van onrust, maar als slachtoffer van Carl van Hessen-Kassel. Volgens haar had hij haar rechten, inkomsten en regentschap aangetast. Die brief laat goed zien dat het conflict ging over een gerucht, voogdij, regentschap, bezit en macht.

Het is niet zeker dat Henriëtte Amalia het gerucht zelf verzon. Wel staat vast dat zij de beschuldiging in de kinderkamer ter sprake bracht. Daarna wees ze naar gouvernante Meijsebourg als bron, misschien omdat ze schrok van de gevolgen van haar eigen woorden. Die verdediging werd door de getuigenissen ernstig verzwakt. Carl zag Henriëtte Amalia al vóór de officiële verklaringen als de waarschijnlijke bron van de onrust. Hij probeerde het gerucht stil te houden, Henriëtte Amalia uit Leeuwarden weg te krijgen en Maria Louise te beschermen.

Uiteindelijk draait dit dossier om de vraag wie het verhaal over de geboorte mocht bepalen. Carl probeerde de schade te beperken. Von Halcke liet verklaringen verzamelen. De vrouwen rond het kraambed legden vast wat er was gezegd, wie er aanwezig waren geweest en wat zij zelf hadden gezien. Juist daardoor werd een gevaarlijk hofgerucht omgezet in bewijs. Niet om het breed bekend te maken, maar om het te kunnen bewaren, gebruiken en zo nodig tegen Henriëtte Amalia in te zetten.

---

1. Zie bijvoorbeeld: Fred Jagtenberg, Willem IV (2018), 83-86. ↩︎

Op 18 april 2026, driehonderd jaar na het overlijden van Henriëtte Amalia van Anhalt-Dessau (1666–1726), organiseerde de Stichting Nassau en Friesland, onder voorzitterschap van Bearn Bilker, een symposium over haar leven en betekenis. Dat gebeurde in de Oranjezaal van het stadhuis van Leeuwarden, recht tegenover het Stadhouderlijk Hof. Een voor de hand liggende plaats voor iemand die hier zo lang aanwezig was maar in de geschiedschrijving opvallend weinig aandacht heeft gekregen.

Henriëtte Amalia was een Duitse prinses uit het huis Anhalt-Dessau en via haar moeder een kleindochter van Amalia van Solms. In 1683 trouwde ze met haar volle neef Hendrik Casimir II van Nassau-Dietz. Na zijn vroege dood in 1696 nam ze als regentes het bestuur op zich voor haar minderjarige zoon Johan Willem Friso.

Hanno Brand schetste het leven van Henriëtte Amalia en de context waarin zij opereerde. Hij liet zien hoe de strijd rond de Oranje-erfenis na de dood van Willem III haar handelen bepaalde en hoe belangrijk het voor haar was om actief op te treden om de positie van de dynastie veilig te stellen. Ze onderhield contacten, benutte haar netwerk en reageerde op ontwikkelingen die zich snel opvolgden, steeds met de toekomst van haar zoon Johan Willem Friso als inzet. Toen hij meerderjarig werd, kwam haar regentschap ten einde en nam haar politieke rol af, waarna ze zich uiteindelijk terugtrok naar Dietz, waar ze een hof voerde dat haar status onderstreepte maar ook leidde tot aanzienlijke schulden.

In de bijdrage van Ineke Huysman stond de correspondentie van Henriëtte Amalia centraal. Die is inmiddels online beschikbaar, voorlopig gebaseerd op de brieven bij de Koninklijke Verzamelingen, met uitbreiding vanuit Tresoar en andere archieven in zicht. Vóór 1696, het jaar van het overlijden van haar man, is er nauwelijks correspondentie, daarna neemt het aantal brieven snel toe. Dat hangt samen met haar rol als regentes en met de politieke situatie rond de Oranje-erfenis. Met de digitale ontsluiting van deze brieven wordt zichtbaar hoe haar netwerk geografisch was verspreid over Europa, en met behulp van handschriftherkenning kunnen de teksten steeds beter worden doorzocht en onderzocht.

Lydia Boer richtte zich op kunst en cultuur rondom Henriette Amalia en liet zien hoe dat aansluit bij haar bredere optreden. Henriëtte Amalia koos haar kunstenaars zorgvuldig, zat dicht op de uitvoering en had oog voor kwaliteit. Ze liet portretten maken waarin haar dynastieke moederrol nadrukkelijk aanwezig is, soms zelfs met een overleden kind in beeld. Tegelijk trok ze kunstenaars en musici aan en gaf zo vorm aan een hofcultuur. Componisten als Jacob Riehman en Johann Christian Schickhardt werkten in haar omgeving en droegen hun werk aan haar op.

De muziek van deze componisten klonk tijdens het symposium, uitgevoerd door Martijn van Dongen (blokfluit), Mathilde van Wijnen (cello) en Peter van der Zwaag (klavecimbel), zodat je je even in het Friese stadhouderlijke hof kon wanen.

Jacob Roep bracht Henriëtte Amalia’s verwerving van de heerlijkheid Ameland in 1704 naar voren en plaatste die in de geschiedenis van het eiland. Daarmee werd duidelijk hoe deze stap past in een breder patroon van bezit en bestuur. Voor Henriëtte Amalia betekende het bezit van Ameland inkomsten en invloed, en daarmee een versterking van haar positie.

Ronald de Graaf keek naar de relatie tussen Henriëtte Amalia en haar zoon Johan Willem Friso. Uit zijn brieven komt een verhouding naar voren waarin zijn moeder zich nadrukkelijk met zijn doen en laten bemoeide. Ze gaf hem duidelijke aanwijzingen, ook wanneer hij op veldtocht was. Omdat vrijwel alleen zijn brieven áán haar bewaard zijn gebleven, kennen we haar kant van de correspondentie niet direct, maar juist uit zijn reacties wordt goed zichtbaar hoezeer zij er bovenop zat.

Wat deze dag vooral duidelijk maakte, is hoeveel actiever de rol van Henriëtte Amalia was dan meestal wordt aangenomen. Ze verschijnt hier als iemand die voortdurend betrokken was bij wat er speelde en daar ook naar handelde. Haar correspondentie laat dat goed zien en biedt nog volop mogelijkheden voor verder onderzoek.

Willem V van Oranje-Nassau werd in 1748 geboren als erfstadhouder van de Nederlandse Republiek. Zijn vader, Willem IV, stierf toen hij drie jaar oud was. Eerst trad zijn moeder Anna van Hannover op als regentes. Na haar dood namen zijn grootmoeder Maria Louise van Hessen-Kassel en de hertog van Brunswijk het bestuur over. Pas op 8 maart 1766, toen hij meerderjarig werd, trad hij zelf aan.

De jonge prins ontwikkelde zich tot een echte liefhebber van oudheden, munten, fossielen, stenen, schilderijen, boeken en zelfs levende dieren. Zijn collecties liggen aan de basis van verschillende musea en bibliotheken die we nu nog kennen, waaronder Galerij Prins Willem V en de Koninklijke Bibliotheek. Die verzamelwoede van Willem werd al vroeg aangemoedigd door zijn grootmoeder in Leeuwarden.

Een bezorgde grootmoeder

In april 1763 was Willem V vijftien jaar oud en herstellende van een flinke ziekte. Wat begon als een ‘rhume’, een verkoudheid, was in de loop van de maand uitgegroeid tot iets ernstigs, genoeg om hem wekenlang uit te schakelen. Dat het geen kleinigheid was, blijkt ook uit het feit dat het herstel publiekelijk werd herdacht: op 15 april 1763 verscheen een allegorisch gedenkmedaillon van de graveur Jacob van der Schley.

Terwijl men in Den Haag behoorlijk bezorgd was om de zieke prins, schreef zijn grootmoeder Maria Louise van Hessen-Kassel vanuit Leeuwarden op 2 april 1763 een briefje. Ze verontschuldigde zich voor de fouten in haar schrijven, ze had het in haast opgesteld. Ze hoopte dat Willem volledig hersteld zou zijn van zijn kwaal, en ze had iets voor hem: een handjevol antieke Spaanse munten die kort daarvoor waren gevonden bij graafwerkzaamheden voor de tuin van stadsbestuurder Reneman. De aardewerken pot was al grotendeels weggegooid, maar een scherf bleef bewaard en die stuurde ze mee als bewijs van herkomst.

Het geheel zou met het eerstvolgende beurtschip naar Den Haag vertrekken. De munten waren niet bijzonder zeldzaam, schreef ze, en waarschijnlijk minder indrukwekkend dan wat haar kleinzoon al in bezit had. Maar misschien vond hij het toch leuk ze te hebben en had hij er een plaatsje voor in zijn verzameling.

Eind april antwoordde Willem. Hij schreef dat dit zijn eerste brief was sinds zijn ziekte. In het eveneens bewaarde kladconcept schreef hij dat de lucht nog wat koud was en dat hij daarom nog niet naar buiten ging, maar dat hij hoopte binnenkort weer een rijtoer te maken en de zondag daarop de kerk te bezoeken. In de definitieve brief had hij die hele passage geschrapt. Wat overbleef was een hoffelijke prins die zijn grootmoeder bedankt. Hij zou de munten zou opnemen in zijn collectie als stukken die hem zeer kostbaar waren, omdat ze van haar kwamen.

Muntenverzameling

Al eerder, in juni 1762, had Maria Louise haar kleinzoon enkele Indische munten toegestuurd, die hij met trots een plek had gegeven in zijn eigen kabinet, zoals hij haar zelf liet weten. En in maart 1764 stuurde Maria Louise hem nog een Friese penning. Ze schreef dat ze, omdat het een zeldzaam stuk betrof, direct had gedacht dat het wel iets voor hem zou zijn.

De verzameling die de jonge prins opbouwde en waaraan zijn grootmoeder zo attent bijdroeg, bleef niet bijeen. In 1766 bracht Willem V zijn collectie onder in diverse panden rondom het Binnenhof. Toen het Franse leger in januari 1795 Nederland binnenviel, werd het grootste deel als oorlogsbuit naar Parijs afgevoerd. Wat achterbleef werd geveild. Een deel van de muntenverzameling keerde na 1815 terug en vormde de basis van het Koninklijk Penningkabinet. Via latere institutionele veranderingen maakt dit materiaal nu deel uit van de Nationale Numismatische Collectie bij De Nederlandsche Bank. Of die Spaanse munten uit Leeuwarden uit april 1763 ooit hun weg in deze verzamelingen hebben gevonden, is onbekend.

---

De correspondentie van Marie-Louise van Hessen-Kassel komt binnenkort online in het kader van het digitaliseringsproject brieven van de Hollandse en Friese stadhoudersvrouwen, een samenwerking tussen het Huygens Instituut en Koninklijke Verzamelingen Den Haag.

Bonsoir mon delicieux, & hagel Pepin, je me couche. Zo besluit Anna van Hannover een van haar brieven aan haar man Willem IV, prins van Oranje. Anna noemt hem Pepin of Pip, naar het Franse pépin, oftewel pitje. Willem schrijft haar aan als Annin. De afsluiting lijkt banaal. Anna groet Willem, ze gaat slapen. Maar dat ene woord, hagel, springt eruit: het is geen Frans, geen Duits, geen Engels, zelfs geen Nederlands, maar een woord dat alleen tussen Annin en Pepin bestaat. In hun correspondentie keert het steeds terug, bijna twintig jaar lang: hagel, soms met een hoofdletter, soms zonder, en in één geval zelfs vervoegd tot het bijwoord hagelment.

Patroon

De vindplaatsen in de brieven vertonen een duidelijk patroon. Willem kijkt uit naar hun hagels entretiens en verheugt zich op hun hagel tête à tête. Hij dankt haar voor haar hagel lettre die hem extra voldoening heeft bezorgd. En in september 1751, als hun dochtertje Caroline ziek is, noemt hij haar notre chère et hagel Caroline. Anna noemt Willem haar délicieux et hagel Pepin, haar excellent et hagel Pepin, haar hagel coeur. Dagen zonder hem zijn verloren, ze kan zich niet aanbevelen in zijn hagel souvenir. Over een teleurstellende brief schrijft ze dat die brieven ne sont pas hagel zijn. Het woord beschrijft personen, brieven, gesprekken, herinneringen en stemmingen, en verschuift tussen bijvoeglijk naamwoord, bijwoord en koosnaam.

De vroegste vindplaats staat in een brief van Willem uit Leeuwarden, 5 februari 1735, een jaar na hun huwelijk. Hij schrijft: Quel plus hagel commencement de lettre que le votre, ma chère Annin: welk begin van een brief is er mooier dan het uwe, mijn lieve Annin? Het woord bestond dus al eerder in hun omgangstaal, maar verschijnt hier voor het eerst op papier, in een periode van scheiding, wanneer Willem in Friesland verblijft en Anna in Engeland aan het hof van haar vader, koning George II.

De bijwoordsvorm hagelment toont de ontwikkeling van het woordgebruik. Anna schrijft over haar zuster Marie: icy aupres de Marie qui j’aime si hagelment. Hagel is dan geen incidenteel kooswoord meer, maar een volwaardig element in hun taal, dat zich ook naar Frans model laat vervoegen met -ment.

Betekenis

De brieven zelf geven geen definitie. Het gebruik wel. Hagel staat voor wat vertrouwd is, welkom, eigen. Het raakt aan woorden als lief, heerlijk en gezellig, maar valt met geen van die woorden samen. De vorm hagelment wijst op intensiteit: iets als innig, van ganser harte. Het woord blijft exclusief. Het komt niet voor in hun brieven aan anderen. Het circuleert alleen tussen hen tweeën. Zelfs derden vallen onder hun perspectief: Saumaise est hagel. Caroline is hagel. Van Marie wordt hagelment gehouden. Wie hagel is, hoort bij hun wereld.

Deze betekenis van hagel is uniek voor hun correspondentie. Als woord betekent het verder in het Nederlands gewoon bevroren neerslag, maar zo wordt het hier niet gebruikt. In het Frans ontbreekt het. In het Duits noteert het Grimm Wörterbuch hägel als nevenvorm van hager, met betekenissen als schraal of mager, en in dialecten zelfs dwaas. In Nederlandse dialecten kan hagel vijandig of boos betekenen. Dat staat haaks op het gebruik bij Anna en Willem. Of ze die betekenis bewust omkeerden, is onbekend. Wel bestaat in het Nederlands hagel als versterkend element in woorden als hagelnieuw en hagelwit. Die associatie van frisheid en helderheid kan hebben meegespeeld, maar zekerheid is er niet.

Correspondentie

Hagel toont het huwelijk van het stadhoudersechtpaar van binnenuit. Hun ruim tweehonderd brieven volgen Anna en Willem van 1734 tot 1751, door politieke spanningen, oorlog en ziekte. In al die jaren klinkt hagel: in de eerste brieven van 1735, in de brieven uit Kassel in 1742, en voor het laatst in de zomer van 1751, wanneer Willem Anna vanuit Middelburg bedankt voor haar hagel brief.

Na Willems dood op 22 oktober 1751 verdwijnt hagel voorgoed. Het was hun woord en leeft voort in hun brieven.

---

De brieven van Anna van Hannover en Willem IV bevinden zich bij Koninklijke Verzamelingen. Ze zijn als dataset ontsloten door het Huygens Instituut via Early Modern Letters Online (EMLO). De geciteerde teksten zijn afkomstig uit de HTR-transcripties van de correspondentie gemaakt met Transkribus.

De correspondentie tussen stadhouder Willem IV en zijn vrouw Anna van Hannover laat zien dat hun brieven niet alleen over grote politieke kwesties gaan. Tussen berichten over legerzaken, reizen en hofnieuws duiken ook opvallende verhalen op die in de Republiek de ronde deden. Een mooi voorbeeld staat in een brief die Willem op 5 juni 1751 vanuit Middelburg aan Anna schrijft. Daarin vertelt hij dat hij zojuist een protocol en een depêche van de krijgsraad in Breda heeft gelezen. Het stuk vond hij ‘zeer omslachtig, maar niet minder merkwaardig’, omdat het ging over een bijzonder huwelijk.

Willem schrijft [vrij vertaald]:

… ik heb het protocol en een depêche van de krijgsraad in Breda gelezen, een zeer uitvoerig stuk, maar ook bijzonder merkwaardig, omdat het ging over het bizarre huwelijk van twee vrouwen. Een van hen diende als grenadier en was in 1748 in Coevorden met de ander getrouwd. De vrouw had al die tijd niet geweten welk geslacht haar vermeende echtgenoot werkelijk had, totdat het drie maanden geleden aan het licht kwam. Omdat ik het stuk nogal vluchtig heb gelezen en mijn gesprek met Du Bon lang duurde, bewaar ik de verdere bijzonderheden om u die mondeling te vertellen.

Het verhaal waarnaar Willem verwijst betreft de affaire rond Maria van Antwerpen (1719–1781). Zij trok rond 1746 mannenkleren aan en nam dienst in het Staatse leger onder de naam Jan van Ant. Maria diende daadwerkelijk als soldaat en zelfs als grenadier. Toen haar compagnie in Coevorden lag, trouwde ze op 21 augustus 1748 met Janna Cramers, de dochter van een sergeant. Volgens latere verklaringen had Johanna geen idee dat haar echtgenoot biologisch een vrouw was.

Pas toen het regiment enkele jaren later in Breda lag, werd Maria herkend door iemand die haar nog kende uit haar eerdere leven als dienstmeid. Ze werd gearresteerd en voor de krijgsraad gebracht. In 1751 werd haar identiteit vastgesteld en werd ze verbannen uit Brabant, Limburg en alle garnizoenssteden. De zaak trok veel aandacht en nog datzelfde jaar verscheen een boek over haar leven: De Bredasche Heldinne, of merkwaardige levensgevallen van Maria van Antwerpen (Den Haag 1751), geschreven door Franciscus Lievens Kersteman.

Maria’s verhaal eindigde daar overigens niet. Na haar verbanning trok ze opnieuw mannenkleren aan, nam weer dienst als soldaat, nam de naam Michaël van Antwerpen aan en trouwde zelfs nog een keer met een vrouw: de Goudse Cornelia Swartsenberg. Toen haar ware identiteit jaren later opnieuw werd ontdekt, volgde opnieuw een proces en een verbanning.

De passage in Willems brief laat zien hoe zulke opmerkelijke gebeurtenissen ook hun weg vonden naar hofkringen en privébrieven. De correspondentie tussen Willem IV en Anna van Hannover bevat dus niet alleen politiek en diplomatie, maar ook het dagelijkse nieuws van de Republiek, soms met verhalen die voor de betrokkenen zelf ongetwijfeld een groot persoonlijk drama moeten zijn geweest.