Maand: april 2026

In het late najaar van 1711 deed er aan het Friese hof een gevaarlijk gerucht de ronde. De pasgeboren prins van Oranje, Willem Karel Hendrik Friso, de latere stadhouder Willem IV, zou niet het echte kind van Maria Louise van Hessen-Kassel zijn. De naam die in dit verband steeds terugkomt, is die van Henriëtte Amalia van Anhalt-Dessau: Maria Louises schoonmoeder, grootmoeder van het kind, en op dat moment een vrouw wier positie aan het hof onder druk stond. Haar zoon Johan Willem Friso was kort daarvoor, op 14 juli 1711, verdronken bij het Hollands Diep. Toen het kind op 1 september werd geboren, was Friso dus al bijna zeven weken dood. Dat maakte die beschuldiging extra beladen. Het ging om de eer van Maria Louise en om de vraag of de postuum geboren prins wel echt de rechtmatige erfgenaam was.¹

Het dossier dat hierover in Tresoar in Leeuwarden wordt bewaard, laat zien hoe snel een roddel kon veranderen in een politieke kwestie. Het bestaat uit verklaringen, brieven en notities in het Nederlands, Frans en Duits. Ook de brieven van Carl, landgraaf van Hessen-Kassel, aan zijn dochter Maria Louise, die bij de Koninklijke Verzamelingen in Den Haag worden bewaard, spelen een belangrijke rol. Ze laten zien hoe hij de schade probeerde te beperken.

De kwestie speelde op een moment waarop de verhoudingen aan het Friese hof al onder druk stonden. Henriëtte Amalia van Anhalt-Dessau had niet alleen haar enige zoon verloren, maar ook de centrale positie die ze jarenlang rond hem had ingenomen. In een brief aan raadpensionaris Anthonie Heinsius van 27 juli 1711 presenteert ze zich als een diep getroffen moeder die steun zoekt voor zichzelf en haar familie. Tegelijk was zijn dood voor haar een politieke breuk. Met Johan Willem Friso verdween het middelpunt van haar invloed. De toekomst van het huis Nassau-Dietz verschoof naar een ongeboren kind en naar Maria Louise, de jonge weduwe met wie Henriëtte Amalia toch al een gespannen verhouding had.

Ook Carl van Hessen-Kassel reageerde meteen. Op 4 september 1711 schrijft hij vanuit Oranienstein aan Maria Louise dat hij zich voor de belangen van zijn jonge kleinzoon zal inzetten. Grootmoeder Henriëtte Amalia was toen zelf ook nog in Oranienstein. Ook haar felicitatiebrief van 21 september 1711 aan Maria Louise schreef ze daar. Henriëtte Amalia was dus niet direct na de geboorte in Leeuwarden. Sinds het meerderjarig worden van Johan Willem Friso had ze haar Friese regentschap moeten neerleggen. In 1709 was ze met haar ongehuwde dochters naar Oranienstein in Dietz vertrokken. Daar bleef ze wel een vorstelijke rol spelen. Na de dood van haar zoon kwam ze later in het najaar opnieuw naar Leeuwarden, vermoedelijk om invloed te houden op de voogdij en het regentschap over haar kleinzoon. Tussen 21 september en 27 oktober 1711 moet ze daar zijn aangekomen. In Carls brief van 27 oktober vraagt hij namelijk aan Maria Louise hoe de oude vorstin zich tegenover haar gedraagt en of zij al heeft gezegd wanneer ze weer zal vertrekken.

Een ondergeschoven kind

In die weken ontstond een gerucht over een verwisseling in de kraamkamer. Het kwam aan de orde toen Henriëtte Amalia haar kleinzoon in de kinderkamer bezocht. Daar waren onder anderen vroedvrouw Janneke Bogaert, de min Wytske Ladenius en Christina Maria Jager, weduwe Womraed, de baker, aanwezig. Volgens hun latere verklaringen had Henriëtte Amalia gezegd dat er mensen waren die beweerden dat het kind ‘geen opregte Prins’ was. Die formulering is veelzeggend. Het ging om de suggestie dat er een kind was ondergeschoven. De inzet was groot, want als Maria Louise geen levende zoon had gekregen maar een dood kind of een dochter, kwam de positie van deze tak van Nassau-Dietz direct onder druk te staan. Het ging om het stadhouderschap in Friesland en Groningen en om de betwiste Oranje-erfenis.

Vroedvrouw Janneke Bogaert verklaarde later allereerst dat Maria Louise daadwerkelijk van dit kind was bevallen. Zij had zelf de bevalling begeleid. En ook verklaarde ze dat, terwijl ze bezig was met de verzorging van de jonge prins, Henriëtte Amalia de kamer was binnengekomen en de insinuatie ter sprake had gebracht. Janneke reageerde direct dat het leugens waren. Daarna werd ze, volgens haar eigen verklaring, nog feller: ‘Ja waragtig Uwe Hoogheit, ’t is onse Vorstin haer eijgen kindt.’

Getuigen in de kinderkamer

Ook Christina Maria Jager, weduwe Womraed, speelde een belangrijke rol. Zij was als baker verbonden aan de directe verzorging rond moeder en kind. Tijdens het bewuste gesprek hoorde ze Henriëtte Amalia zeggen dat er mensen waren die beweerden dat het kind geen echte prins was, en hoe de vroedvrouw daar fel tegenin ging. Jager had zich ook zelf in het gesprek gemengd. Volgens haar moesten de mensen die zoiets hadden beweerd ‘gewis Catholijken’ zijn geweest.

Die verklaringen beschermden Maria Louise en ook de vrouwen die bij de geboorte en verzorging betrokken waren. Als er werkelijk een kind was ondergeschoven, zouden juist de vroedvrouw, de min en de baker verdacht zijn geweest. Zij hadden toegang tot de prinses, tot de baby en tot de ruimte waarin de geboorte en verzorging plaatsvonden. Hun felle reactie was dus ook zelfverdediging.

Carl van Hessen-Kassel maakte zich in november zorgen over de toegang van Henriëtte Amalia tot Maria Louise en de kinderen. Het ging toen nog niet expliciet over het gerucht, maar wel over haar bemoeienis met de jonge prins en haar voortdurende aanwezigheid in Maria Louises vertrekken. Op 23 november schreef hij dat hij vond dat Henriëtte Amalia niet meer moest worden toegelaten.

Een dossier tegen de roddel

Half december dook het gerucht expliciet op in Carls brieven. Op 14 december schreef hij aan Maria Louise over de ongegronde en smakeloze praatjes rond haar zoontje. Ook hij wist dat er werd gezegd dat katholieken het verhaal hadden verspreid, dezelfde verklaring die later in de verklaringen terugkomt. Carl geloofde dat niet en schreef dat hij het eerder voor een verzinsel van de oude vorstin zelf hield. Daarmee lag de verdenking al vóór de officiële verhoren bij Henriëtte Amalia.

In de dagen na de escalatie schreef Gustav George von Halcke twee brieven over de zaak. Hij was regeringspresident en geheimraad in Kassel, en een hoge functionaris in directe dienst van Carl. Hij rapporteerde over Maria Louise, de situatie aan het hof en de Oranje-erfenis. Uit zijn brieven blijkt dat hij ook met Henriëtte Amalia had gesproken. Zij was inmiddels ter verantwoording geroepen.

Henriëtte Amalia probeerde haar rol te verkleinen. Ze ontkende dat zij met de vroedvrouw over het gerucht had gesproken. Volgens haar had zij het er alleen met gouvernante Madame de Meijsebourg over gehad. De ophef zou zijn ontstaan door wat de gouvernante ervan had gemaakt. Daarom werd het belangrijk om vast te leggen wie er bij het gesprek in de kinderkamer aanwezig waren. Christina Maria Jager verklaarde onder ede dat zij Meijsebourg toen niet in de kamer had gezien. Dat maakt niet duidelijk waar het gerucht vandaan kwam, maar het verzwakte wel Henriëtte Amalia’s poging om de ophef naar de gouvernante te verschuiven.

Op het eerste gezicht blijft het vreemd dat Henriëtte Amalia zo’n gerucht ter sprake bracht. De pasgeboren prins was immers ook haar kleinzoon. Zijn legitimiteit was dus ook in haar belang. Er waren in deze lijn geen andere mannelijke opvolgers meer. Juist daarom was Willem Karel Hendrik Friso zo belangrijk. Haar opmerking stond niet los van de machtsstrijd die al gaande was. Henriëtte Amalia was naar Leeuwarden gekomen om invloed te houden, maar merkte dat haar positie verzwakt was. Maria Louise kreeg steun van haar vader. Carl bemoeide zich actief met de belangen van zijn kleinzoon. De aanwezigheid van Henriëtte Amalia werd steeds meer als probleem gezien. Misschien speelde haar frustratie daar ook in mee. De stukken bewijzen niet dat zij het gerucht zelf had verzonnen. Carl dacht daar in december 1711 wel aan. Voor hem was zij een mogelijke bron van de insinuatie en een gevaar voor de rust rond zijn dochter.

Bewijs dat geheim moest blijven

De zaak werd vervolgens formeel gemaakt. Op 29 december 1711 legde vroedvrouw Janneke Bogaert haar beëdigde verklaring af. Op 7 januari 1712 volgden de verklaringen van Wytske Ladenius en Christina Maria Jager. Hessel Vegelin van Claerbergen, gedeputeerde van Friesland, liet de stukken opstellen. De vrouwen legden vast wat zij hadden gehoord en gezien, en wie er wel en niet aanwezig waren geweest.

Op 18 januari 1712 schreef Carl vanuit Kassel aan Vegelin dat de bewijsstukken geheim moesten blijven. Volgens hem was het gerucht gebaseerd op duidelijke leugens. Maar nieuwe ruchtbaarheid zou de zaak alleen maar groter maken. De reputatie van Maria Louise moest worden beschermd. Carl verbond de kwestie direct met het welzijn van zijn dochter. De ophef had haar verdriet en onrust gebracht, kort na de bevalling en kort na de dood van haar man. Ook haar gezondheid was zwak. Op 20 januari schreef hij opnieuw aan Maria Louise. Hij had via Von Halcke meer gehoord over de onbezonnen en onware verhalen die haar schoonmoeder had veroorzaakt. Hij waarschuwde zijn dochter om zich deze zaken niet zo aan te trekken dat het haar gezondheid zou schaden. Hij stelde voor haar zus Wilhelmine naar Leeuwarden te laten komen om haar wat afleiding te bezorgen.

Terug naar Oranienstein

Carl richtte zich intussen steeds duidelijker op Henriëtte Amalia’s vertrek. Hij zag haar als de hoofdoorzaak van de slechte toestand van zijn dochter. Maria Louise moest voorlopig afstand houden. Gesprekken met Henriëtte Amalia moesten worden vermeden. Haar aanwezigheid in Leeuwarden moest zo snel mogelijk eindigen. Kort daarna vertrok Henriëtte Amalia uit Leeuwarden. De bronnen noemen geen exacte vertrekdatum, maar duidelijk is wel dat zij naar Oranienstein terugkeerde, haar paleis in Dietz. In een brief aan Heinsius van 6 augustus 1713 kijkt ze zelf bitter op deze periode terug. Zij zag zich niet als aanstichtster van onrust, maar als slachtoffer van Carl van Hessen-Kassel. Volgens haar had hij haar rechten, inkomsten en regentschap aangetast. Die brief laat goed zien dat het conflict ging over een gerucht, voogdij, regentschap, bezit en macht.

Het is niet zeker dat Henriëtte Amalia het gerucht zelf verzon. Wel staat vast dat zij de beschuldiging in de kinderkamer ter sprake bracht. Daarna wees ze naar gouvernante Meijsebourg als bron, misschien omdat ze schrok van de gevolgen van haar eigen woorden. Die verdediging werd door de getuigenissen ernstig verzwakt. Carl zag Henriëtte Amalia al vóór de officiële verklaringen als de waarschijnlijke bron van de onrust. Hij probeerde het gerucht stil te houden, Henriëtte Amalia uit Leeuwarden weg te krijgen en Maria Louise te beschermen.

Uiteindelijk draait dit dossier om de vraag wie het verhaal over de geboorte mocht bepalen. Carl probeerde de schade te beperken. Von Halcke liet verklaringen verzamelen. De vrouwen rond het kraambed legden vast wat er was gezegd, wie er aanwezig waren geweest en wat zij zelf hadden gezien. Juist daardoor werd een gevaarlijk hofgerucht omgezet in bewijs. Niet om het breed bekend te maken, maar om het te kunnen bewaren, gebruiken en zo nodig tegen Henriëtte Amalia in te zetten.

---

1. Zie bijvoorbeeld: Fred Jagtenberg, Willem IV (2018), 83-86. ↩︎

Op 18 april 2026, driehonderd jaar na het overlijden van Henriëtte Amalia van Anhalt-Dessau (1666–1726), organiseerde de Stichting Nassau en Friesland, onder voorzitterschap van Bearn Bilker, een symposium over haar leven en betekenis. Dat gebeurde in de Oranjezaal van het stadhuis van Leeuwarden, recht tegenover het Stadhouderlijk Hof. Een voor de hand liggende plaats voor iemand die hier zo lang aanwezig was maar in de geschiedschrijving opvallend weinig aandacht heeft gekregen.

Henriëtte Amalia was een Duitse prinses uit het huis Anhalt-Dessau en via haar moeder een kleindochter van Amalia van Solms. In 1683 trouwde ze met haar volle neef Hendrik Casimir II van Nassau-Dietz. Na zijn vroege dood in 1696 nam ze als regentes het bestuur op zich voor haar minderjarige zoon Johan Willem Friso.

Hanno Brand schetste het leven van Henriëtte Amalia en de context waarin zij opereerde. Hij liet zien hoe de strijd rond de Oranje-erfenis na de dood van Willem III haar handelen bepaalde en hoe belangrijk het voor haar was om actief op te treden om de positie van de dynastie veilig te stellen. Ze onderhield contacten, benutte haar netwerk en reageerde op ontwikkelingen die zich snel opvolgden, steeds met de toekomst van haar zoon Johan Willem Friso als inzet. Toen hij meerderjarig werd, kwam haar regentschap ten einde en nam haar politieke rol af, waarna ze zich uiteindelijk terugtrok naar Dietz, waar ze een hof voerde dat haar status onderstreepte maar ook leidde tot aanzienlijke schulden.

In de bijdrage van Ineke Huysman stond de correspondentie van Henriëtte Amalia centraal. Die is inmiddels online beschikbaar, voorlopig gebaseerd op de brieven bij de Koninklijke Verzamelingen, met uitbreiding vanuit Tresoar en andere archieven in zicht. Vóór 1696, het jaar van het overlijden van haar man, is er nauwelijks correspondentie, daarna neemt het aantal brieven snel toe. Dat hangt samen met haar rol als regentes en met de politieke situatie rond de Oranje-erfenis. Met de digitale ontsluiting van deze brieven wordt zichtbaar hoe haar netwerk geografisch was verspreid over Europa, en met behulp van handschriftherkenning kunnen de teksten steeds beter worden doorzocht en onderzocht.

Lydia Boer richtte zich op kunst en cultuur rondom Henriette Amalia en liet zien hoe dat aansluit bij haar bredere optreden. Henriëtte Amalia koos haar kunstenaars zorgvuldig, zat dicht op de uitvoering en had oog voor kwaliteit. Ze liet portretten maken waarin haar dynastieke moederrol nadrukkelijk aanwezig is, soms zelfs met een overleden kind in beeld. Tegelijk trok ze kunstenaars en musici aan en gaf zo vorm aan een hofcultuur. Componisten als Jacob Riehman en Johann Christian Schickhardt werkten in haar omgeving en droegen hun werk aan haar op.

De muziek van deze componisten klonk tijdens het symposium, uitgevoerd door Martijn van Dongen (blokfluit), Mathilde van Wijnen (cello) en Peter van der Zwaag (klavecimbel), zodat je je even in het Friese stadhouderlijke hof kon wanen.

Jacob Roep bracht Henriëtte Amalia’s verwerving van de heerlijkheid Ameland in 1704 naar voren en plaatste die in de geschiedenis van het eiland. Daarmee werd duidelijk hoe deze stap past in een breder patroon van bezit en bestuur. Voor Henriëtte Amalia betekende het bezit van Ameland inkomsten en invloed, en daarmee een versterking van haar positie.

Ronald de Graaf keek naar de relatie tussen Henriëtte Amalia en haar zoon Johan Willem Friso. Uit zijn brieven komt een verhouding naar voren waarin zijn moeder zich nadrukkelijk met zijn doen en laten bemoeide. Ze gaf hem duidelijke aanwijzingen, ook wanneer hij op veldtocht was. Omdat vrijwel alleen zijn brieven áán haar bewaard zijn gebleven, kennen we haar kant van de correspondentie niet direct, maar juist uit zijn reacties wordt goed zichtbaar hoezeer zij er bovenop zat.

Wat deze dag vooral duidelijk maakte, is hoeveel actiever de rol van Henriëtte Amalia was dan meestal wordt aangenomen. Ze verschijnt hier als iemand die voortdurend betrokken was bij wat er speelde en daar ook naar handelde. Haar correspondentie laat dat goed zien en biedt nog volop mogelijkheden voor verder onderzoek.

Willem V van Oranje-Nassau werd in 1748 geboren als erfstadhouder van de Nederlandse Republiek. Zijn vader, Willem IV, stierf toen hij drie jaar oud was. Eerst trad zijn moeder Anna van Hannover op als regentes. Na haar dood namen zijn grootmoeder Maria Louise van Hessen-Kassel en de hertog van Brunswijk het bestuur over. Pas op 8 maart 1766, toen hij meerderjarig werd, trad hij zelf aan.

De jonge prins ontwikkelde zich tot een echte liefhebber van oudheden, munten, fossielen, stenen, schilderijen, boeken en zelfs levende dieren. Zijn collecties liggen aan de basis van verschillende musea en bibliotheken die we nu nog kennen, waaronder Galerij Prins Willem V en de Koninklijke Bibliotheek. Die verzamelwoede van Willem werd al vroeg aangemoedigd door zijn grootmoeder in Leeuwarden.

Een bezorgde grootmoeder

In april 1763 was Willem V vijftien jaar oud en herstellende van een flinke ziekte. Wat begon als een ‘rhume’, een verkoudheid, was in de loop van de maand uitgegroeid tot iets ernstigs, genoeg om hem wekenlang uit te schakelen. Dat het geen kleinigheid was, blijkt ook uit het feit dat het herstel publiekelijk werd herdacht: op 15 april 1763 verscheen een allegorisch gedenkmedaillon van de graveur Jacob van der Schley.

Terwijl men in Den Haag behoorlijk bezorgd was om de zieke prins, schreef zijn grootmoeder Maria Louise van Hessen-Kassel vanuit Leeuwarden op 2 april 1763 een briefje. Ze verontschuldigde zich voor de fouten in haar schrijven, ze had het in haast opgesteld. Ze hoopte dat Willem volledig hersteld zou zijn van zijn kwaal, en ze had iets voor hem: een handjevol antieke Spaanse munten die kort daarvoor waren gevonden bij graafwerkzaamheden voor de tuin van stadsbestuurder Reneman. De aardewerken pot was al grotendeels weggegooid, maar een scherf bleef bewaard en die stuurde ze mee als bewijs van herkomst.

Het geheel zou met het eerstvolgende beurtschip naar Den Haag vertrekken. De munten waren niet bijzonder zeldzaam, schreef ze, en waarschijnlijk minder indrukwekkend dan wat haar kleinzoon al in bezit had. Maar misschien vond hij het toch leuk ze te hebben en had hij er een plaatsje voor in zijn verzameling.

Eind april antwoordde Willem. Hij schreef dat dit zijn eerste brief was sinds zijn ziekte. In het eveneens bewaarde kladconcept schreef hij dat de lucht nog wat koud was en dat hij daarom nog niet naar buiten ging, maar dat hij hoopte binnenkort weer een rijtoer te maken en de zondag daarop de kerk te bezoeken. In de definitieve brief had hij die hele passage geschrapt. Wat overbleef was een hoffelijke prins die zijn grootmoeder bedankt. Hij zou de munten zou opnemen in zijn collectie als stukken die hem zeer kostbaar waren, omdat ze van haar kwamen.

Muntenverzameling

Al eerder, in juni 1762, had Maria Louise haar kleinzoon enkele Indische munten toegestuurd, die hij met trots een plek had gegeven in zijn eigen kabinet, zoals hij haar zelf liet weten. En in maart 1764 stuurde Maria Louise hem nog een Friese penning. Ze schreef dat ze, omdat het een zeldzaam stuk betrof, direct had gedacht dat het wel iets voor hem zou zijn.

De verzameling die de jonge prins opbouwde en waaraan zijn grootmoeder zo attent bijdroeg, bleef niet bijeen. In 1766 bracht Willem V zijn collectie onder in diverse panden rondom het Binnenhof. Toen het Franse leger in januari 1795 Nederland binnenviel, werd het grootste deel als oorlogsbuit naar Parijs afgevoerd. Wat achterbleef werd geveild. Een deel van de muntenverzameling keerde na 1815 terug en vormde de basis van het Koninklijk Penningkabinet. Via latere institutionele veranderingen maakt dit materiaal nu deel uit van de Nationale Numismatische Collectie bij De Nederlandsche Bank. Of die Spaanse munten uit Leeuwarden uit april 1763 ooit hun weg in deze verzamelingen hebben gevonden, is onbekend.

---

De correspondentie van Marie-Louise van Hessen-Kassel komt binnenkort online in het kader van het digitaliseringsproject brieven van de Hollandse en Friese stadhoudersvrouwen, een samenwerking tussen het Huygens Instituut en Koninklijke Verzamelingen Den Haag.