Charlotte van Bourbon werd in 1546/7 geboren als dochter van Lodewijk III van Bourbon-Vendôme (1513-1582), hertog van Montpensier en Jacqueline de Longwy (1520-1561), gravin van Bar-sur-Seine. Charlotte ging in 1559 onder druk van haar familie naast het klooster Abbaye Notre-Dame-de-Jouarre, waar haar tante Louise abdis was. Volgens haar vader had dat het voordeel dat hij het familiegeld niet hoefde te belasten met bruidsschatten voor al zijn vijf dochters. In 1559 legde Charlotte er als twaalf- of dertienjarige haar gelofte af. In 1565, nog maar achttien jaar oud, werd ze zelf tot abdis verkozen. Binnen zes jaar, in 1571, verliet ze echter het klooster, omhelsde het protestantisme en vestigde zich in Heidelberg, waar ze welkom was aan het hof van Frederik III, de calvinistische keurvorst van de Palts.
In Heidelberg ontmoette Charlotte haar latere echtgenoot, Willem van Oranje. Het huwelijk tussen de twee wordt gezien als een van de weinige acties die Willem van Oranje níet vanwege politieke motieven ondernam. De politieke voordelen van dit huwelijk wogen namelijk nauwelijks op tegen de nadelen. Het enige voordeel was dat het de banden zou verstevigen met de calvinistische keurvorst van het Heilige Roomse Rijk. Nadelen waren onder meer dat Charlotte had gebroken met haar familie, waardoor Willem niet op een bruidsschat hoefde te rekenen. Daarnaast was het huwelijk vanwege Charlotte’s bekering tot het protestantisme niet gunstig voor zijn relaties met de Franse adel. Bovendien was Willem nog altijd getrouwd met Anna van Saksen, hoewel die al jarenlang in huisarrest werd gehouden op beschuldiging van overspel. Door een nieuw huwelijk zou dit publiekelijk bekend worden en zouden de reputaties van alle betrokken families op het spel staan. Willem van Oranje liet daarom het huwelijk met Anna van Saksen ongeldig verklaren op grond van haar overspel.
Dit maakte de weg vrij voor Charlotte van Bourbon en Willem van Oranje om op 12 juni 1575 in het huwelijk te treden. Na de bruiloft vestigde Charlotte zich in Breda, maar vanaf 1577 verbleef het echtpaar vooral in Antwerpen. Vier van Willems kinderen – Maria uit zijn eerste huwelijk, en Anna, Emilia en Maurits uit het tweede – voegden zich daar bij haar. Tijdens de zeven jaar van hun huwelijk kregen Charlotte en Willem zes dochters.
Op 18 maart 1582 vond een aanslag plaats op het leven van Willem van Oranje waarbij de prins ernstig gewond raakte aan zijn hals. Het verhaal gaat dat het bloeden alleen gestelpt kon worden door het verband zachtjes tegen de wond te drukken. Charlotte nam deze taak op zich en ondanks dat de wonden genazen, had het haar zo veel energie gekost dat ze kort daarna, op 5 mei, zelf overleed. Ze werd onder grote belangstelling begraven in de Onze Lieve Vrouwe kathedraal van Antwerpen.
De brieven
De database van Charlotte bestaat uit enkele tientallen brieven van haar en Willem van Oranje, daterend van 1575 tot 1581. Van de meeste brieven zijn links naar gedigitaliseerde versies van de originele documenten toegevoegd.
Partners
De metadata voor deze catalogus in EMLO zijn aangeleverd door het Huygens ING onder leiding van onderzoeker dr. Ineke Huysman. Huygens ING heeft de documenten gedigitaliseerd in samenwerking met de Koninklijke Verzamelingen in Den Haag, waar de meeste originele brieven worden bewaard (Archief Charlotte de Bourbon A11c).
Bibliografie (selectie)
‘Brieven van prins Willem I en van zijn derde vrouw, Charlotte van Bourbon, aan haren broeder, François de Bourbon, prins-dauphin van Auvergne’, P.L. Muller ed., Bijdragen en Mededeelingen van het Historisch Genootschap 11 (1888) 509-520.
J. Delaborde, Charlotte de Bourbon (Parijs 1888).
M.L. Camus-Buffet, De gemalinnen van prins Willem I (Arnhem 1894).
Frances M. Cotton Walker, Cloister to court: scenes from the life of Charlotte of Bourbon, abbess of Jouarre, princess of Orange (Londen 1909).
Joh. W.A. Naber, Prinsessen van Oranje en hare dochters in Frankrijk (Haarlem 1917).
J.W.A. Naber, ‘De gemalinnen van prins Willem I’, in: Prins Willem van Oranje 1533-1933 (Haarlem 1933) 179-190.
N. Japikse, De geschiedenis van het huis van Oranje-Nassau (Den Haag 1937-1938).
Caroline Atwater Mason, De lelie van ons vorstenhuis (Wageningen 1950).
A. Eyffinger, ‘De portretten van prins Willem van Oranje en Charlotte de Bourbon door Hendrik Golzius’, Jaarboek Oranje-Nassau Museum (1982) 35-46.
L.J. van der Klooster, ‘Het vertrek van Charlotte de Bourbon naar Heidelberg januari-februari 1572’, Jaarboek Oranje-Nassau Museum (1982) 10-16.
Klaus Vetter, Aan het hof van Willem van Oranje (Haarlem 1992).
K.W. Swart, Willem van Oranje en de Nederlandse Opstand 1572-1584 (Den Haag 1994).
M.A. Delen, Het hof van Willem van Oranje (Amsterdam 2002).
E. Hagen, ‘“Kloosterdwang”: theater, antipapisme en nationaal besef (ca. 1770-1800)’, Mededelingen van de Stichting Jacob Campo Weyerman 25 (2002) 142-149.
J.G. Kikkert, Willem van Oranje (Soesterberg 2006).
Olaf Mörke, Wilhelm von Oranien (1533-1584). Fürst und ‘Vater’ der Republik (Stuttgart 2007).
Zie voor aanvullende biografische informatie de pagina Charlotte de Bourbon (1546/7-1582) bij het Huygens ING, en het artikel op Wikipedia.
Bronvermelding: Liesbeth Geevers, Charlotte de Bourbon, in: Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland. URL: https://bit.ly/3loQCVM
Stadhoudersvrouwen 